“Do ‘novum’ e da novela”, por Roberto Abuín

En diálogo co publicado aquí mesmo en “A ficción ficticia”, neste artigo que reproducimos a seguir, Roberto Abuín propón unha reflexión filosófica arredor do asunto da novela, da articulación de tempo, actualidade e representación no discurso narrativo. A novela como forma do mundo que xorde dunha intención representable na que se simula, como nun reflexo —espello ao longo do camiño tal e como o colocaba Stendhal—, o presente. Un presente que o é dun suxeito e, consecuentemente, dalguén que o representa con engado. O que postula Abuín neste artigo polemiza, ao cabo, coa proposta do artigo citado máis arriba, artellada arredor dunha ficción real, reificada, producida como inscrición e fixación. Por unha banda, a vida representada, a ficción real, como posibilidade de vida e, pola outra, o acontecemento que foxe da fixación da representación e vai cara á destrución dos xéneros literarios. Nesa diverxencia elabórase o diálogo filosófico que xorde destes dous artigos e se cadra tamén se podería elaborar a representación narrativa. Sen a necesidade de fuxir eternamente do consenso mais tamén sen a seguridade permanente dunha verdade que non é tal: a da ficción ficticia. Agora, last but not least, agardamos pola opinión dos novelistas.

 

A luz zodiacal. Observada o 20 de febreiro de 1876. (Gravura V de “The Trouvelot Astronomical Drawings”, 1881). Por Étienne Trouvelot.

 

“Do novum e da novela”, por Roberto Abuín

A necesidade de situar o presente terma moitas veces da contorsión ou revulsión deste mesmo, aproximándoo de tal xeito ao seu contrario, ao seu envés, que toda enunciación sobre o feito presente supón unha anulación deste. No presente habitamos os seres humanos pero non só, e non unicamente os seres humanos. Porén, sabemos que o tempo se estende de maneira continua coma unha reprodución fenoménica dun transcorrer ou devir que intuímos e sabemos, dalgunha maneira, a través dunha representación. Imposible saírmos do reino —espazo, lugar, eido— da representación cando observamos a cuestión central da temporalidade. Tempo e representación van dialecticamente da man.

*

Hai unha dimensión errada, mesmo distorsionada, na relación dialéctica entre tempo e representación: a actualidade. No transcorrer dos eventos que circundan o mundo da vida —constancia inexorable e inequívoca do presente como recorrencia autoconfigurativa— téndeselle a man, unha impersoal man que arrastra o tempo, ao instante puro que define o agora como presenza non eludible. Ese agora que é ineludible (titánico) é o actual. No actual convive a dozura infinda e o fastío máis cruel. Ambas as dúas tonalidades afectivas débense mutuamente.

*

Hai un fulgor que abala no interior do actual: a súa negación. Na negación do actual, na súa contraposición ábrese un estalar alterno, o novum. O estalar que se abre impón unha dóxica, un criterio, unha forma de estar e situar o real como forma de ser radical. A prudencia —a distancia ética— é importante cando o novum abrolla como radición desaforada.

*

¿É posible pensar o novum sen relación co presente?

*

A definición da novela, a súa interna constitución, tenta dirimir os conflitos existentes que a relación de tempo e representación compón como abertura e situación habitable. A solución do conflito —suspensión indeterminada do mesmo— devén unha actualidade que dirixe a atención cara a unha forma de mundo, un mundo da vida representado ou que resplandece como unha intencionalidade enxergadora do (posible) representable. A ilusión do mundo da vida simula en reflexo o presente no que acontecen as vidas humanas. Dalgún xeito hai algo aporético nese feito. Pódese dicir, guiados por razoamentos desconfiados, que se dá algún tipo de tiranía na novela, algo inobservado e que produce unha parálise no pensamento. Velaí a amentada crise da novela. Algo da conciencia decátase da perlesía existente entre o tempo e a representación da temporalidade. A impersoal conciencia, o seu non subxectual e acategorial estar cogitante, percibe o engado da ficción representada.

*

A estratexia social —a dinámica do mercado e a hermética atracción do mundano cara á reificación detentora de mundo administrado como mundo da vida— produce un horizonte no que a dialéctica da conciencia ante a representación queda paralizada. O importante, no acontecer masivo da produción de ficcións, é a inmediata absorción: o estar dentro dun mundo presentido e evitar que a condensación da conciencia cristalice coma un «eu» que se sabe consciente da súa finitude e da apertura a unha continxencia (infinita). O mercado deseña o espazo da conciencia suspendida no agora dunha epifanía que inscribe sobre do mundo da vida o actual. Así pois, a novela privilexiada polo socius dirixido é a novela actual, de actualidade, dinámica, fresca, clara coma o movemento impermanente de todo o que sucede no cotián: o desenfadado, o entretido, o cativante, o fascinante. A forma da novela como xénero socialmente comentado (a eterna presenza do comentario) é a novela actual e que actualiza o estar no mundo, facéndonos asemade “conscientes” de que estar no mundo é unha necesidade e unha obriga pero tamén unha beizón.

*

O pensamento non vive no eido do necesario. O necesario é o seu inimigo declarado. O pensamento xorde sempre da contixencia radical. No continxente hai un incerto que domina con terror (pola súa inconmensurabilidade) e con amor (pola súa liberdade). O pensamento decátase da clausura do actual e refuga de tal clausura. A deriva contemporánea da novela semella envorcada na súa diseminación ou, o que é o mesmo, na edificación dunha observación da razón que a configura. A novela como novum non humano que trama e deseña un acontecer calquera, inesencial, in-actual, procura como ente ou cousa-aí que é o seu fundacional abrirse. A imposibilidade que abrolla de tal arela —¿que fundou a novela senón o desexo e como o ser humano vai apropiarse do desexo sen convertelo en reacción tanática?— é o motor que xera a dinámica transformativa da escrita que novela no transcorrer histórico, que é o transcorrer dialéctico do tempo e da representación. A novela procura a súa outridade: aniquilarse, desaparecer: desfondarse: acernarse nun arkhé (comezo) imposible. Esa traxedia non pode ser esquecida. Quen se esquece diso, esquece o máis vibrante: o suceder ou haber, é dicir, o acontecemento que non pode ser inscrito, o ininscribible.

*

Os escritores que habitan os intersticios ou intensifican o des-fondado, carentes de terreo ou chan, acaso errantes sobre superficies de lóxicas inconexas en perpetua relación co descoñecido, co inventable, non ven a división categorial dos xéneros porque unha categorización de tal tipo resulta obsoleta no desprazamento a través e ademais é absolutista. O xénero impón unha fe que é preciso destruír. A destrución do xénero implica a destrución do sinalamento e polo tanto da coerción política do dicir como lógos.

*

Hai un dicir (lógos) común.

*

Alén do conforme a lei ou pacto, no acomún é onde a escrita adquire o trazo do pensamento antagonista, é dicir, ponse en disposición ao disenso. Unha escrita así levada no seu aparecer non pensa na afiliación senón na disolución, na desintegración, tamén no conformar impreciso e/ou pouco definido. Ante a cohesión do suxeito, a disolución deste. A disolución do suxeito deixa ver o resto, o fragmentado, o descomposto: alí o caos. No caos albíscase a continxencia do formado, o feito de que nin todo tería por que ser así. Unha escrita que escoita este proer sabe que o sublime está incardinado na súa mesma raiceira. A escrita que foxe do consenso subxectual é un nómade que percorre posibilidades por realizar. Estas posibilidades son, en por si, anómicas, é dicir, portadoras dunha contraposición, dunha negación. Talvez o novum agroma ou irrompe ao ser confrontado dialecticamente o determinado do consenso cunha negación que impide o beneplácito do presente coma un longo e demorado estar no tempo da historia (teoloxía da historia) que é o tempo inconsciente do actual cristalizado.

*

Hai tamén, por forza, un dicir (lógos) acomún.

*

¿Que pasaría se o escritor non pretendese convencer, nin asegurar o lugar propio na civitas, nin mostrar a súa sacramentación ante os fregueses do socius, nin escribir para se representar idealmente nun contexto —consciente ou inconsciente— no que o seu pensamento se converte na reificación gozosa dun soño non realizado, dun particular anhelo non cumprido? ¿E se o escritor deixase de se escribir proxectivamente? ¿Se desaparecese? ¿Que acontecería se o escritor desbotase o querer-ser? ¿E se finalmente non escribise ren? ¿Como cala un escritor? ¿Como se ispe de si mesmo? ¿Hai algunha intención neste feito? ¿Acaso debemos acaecer, seguindo o consello nietzschiano, inintencionalmente?

*

Hai unha advertencia que se presenta na linguaxe que produce o disenso: non creas nada do que digo. No disenso hai outra cousa que opera e que é máis importante ca o crer ou non crer: opera nel unha atención. As obras literarias que perduran alteran a percepción e a memoria de maneira significativa, fan sinaturas sobre a cortiza da memoria. Esas obras sábense porque se manteñen constantes e variables (en variación) no interior da dialéctica entre tempo e representación, clausurando o presente para abrilo a un impensable. Talvez outro presente no que un mundo posible —que é real— advén. O real é unha atalaia eficiente para aproximarse ao novelístico como novum pero tamén á filosofía como especulación. Ambas feituras comparten unha mesma base, un mesmo plano de inmanencia.

*

A escrita sempre conduce atención. A atención da novela descende con facilidade ao pozo do común consensual, frecuente, asiduo, no que o morar é tranquilo, dócil. Asemade é afastado o pensamento difícil, complexo, porque lembra o caos que nunca deixa de operar. Non obstante, a novela que se abre ao caos deseña o seu estar como cousa real. Iso non significa que sexa inarticulada pois todo o dito é sempre articulación, mesmo o balbucir ou farfallar. A novela, pois, aberta pola súa metade ao caos do real adquire transversalmente o esplendor dun estar sendo real. Algo diso ten que ver co oracular. O escritor que sabe que é así transformou significativamente a súa vida e non é un engaiolador. A opus nacente radía coma un mundo posible que advén realidade.

 

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s