Arquivo por etiquetas: literalidade

Homenaxe a Cataluña

By Publicado en Euseino? Social,Literatura Etiquetado ,,,,, Deixar un comentario

A Literatura Catalá, en Euseino? Social

Mercè Rodoreda e “A praza do Diamante”

Co acto que se celebra o día 20 de novembro coa intervención de Pilar Vilaboi, tradutora da novela de Mercè Rodoreda, do escritor Carlos Meixide, editor de Rodolfo e Priscila, e da editora Laura Molinos, da Fundación Euseino?, queremos facer unha homenaxe á autora de A praza do Diamante e, ao tempo, lembrar a presenza entre nós da Literatura e a cultura catalás.


Traducida por Pilar Vilaboi, a novela “A praza do Diamante”, de Mercè Rodoreda, publicouna en galego Edicións Positivas en 1995 e, recentemente, Rodolfo e Priscila nunha edición revisada. 

A Fundación Euseino? ten a honra de acollela o día 20 de novembro nun acto co que queremos celebrar tamén a presenza entre nós da cultura e a lingua catalás. Galego e catalán, dous idiomas e dúas culturas non imperialistas que se relacionan en pé de igualdade.

O galego forma parte dunha polifonía, a do grupo dos idiomas romances. Con idéntica consideración para o italiano ca para o catalán. Non quixeron formar parte desa polifonía o portugués nin o castelán impostos nas colonias, entre elas o noso país. Trátase, daquela, de recoñecer unha polifonía que non precisa ter variante áurea ningunha, tampouco peso cultural nin demográfico; porque temos a levidade que Italo Calvino pedía para a literatura. Somos menores, coma Franz Kafka fronte ao pai, respecto do latín. Somos idiomas continxentes, non dogmas eternos.

A filoloxía románica é a do galego independente e intersticial, impropio coma a metamorfose dos idiomas, coma o Ibis de Ovidio e o escornabois de Kafka; en resumo, o idioma dunha literatura menor, a da literalidade, non a lingua da literatura imperial dos idiomas áureos e colonizadores.

Por iso queremos facer aquí, co gallo da reedición da obra de Mercè Rodoreda, a nosa humilde mais orgullosa Homenaxe a Cataluña.

Literatura e hospitalidade

By Publicado en Filosofia,Literatura Etiquetado ,,,,,,, Deixar un comentario

Co gallo da 3ª edición de “Eu son o monte”

A publicación da 3ª edición de Eu son o monte, de Sara Guerrero, lévanos a facer unha reflexión a partir desta obra narrativa na que realidade ficcional e realidade actual se iluminan mutuamente. Un tipo de ficción narrativa que non busca a comodidade da persoa lectora a través dunha identificación inmediata co tema e cos personaxes. A obra deixa nas mans de quen le a decisión, abre a capacidade de interpretación ao non fixar previamente unha recepción adecuada.

Se unha das funcións da literatura pode ser axudarnos a buscar certa ausencia de comodidade que nos sitúe perante unha percepción da que a persoa lectora se cadra non era completamente consciente, no caso da narrativa a distinción entre ese divertir (facer diversa a persoa que le) e entreter (facer que quen le se identifique) ás veces non é doada de establecer. Endebén, a filosofía moderna nunca deixou de reflexionar sobre a literatura ademais de apoiar a crítica literaria na súa función iluminadora. Esa función que a crítica comparte coa filosofía resulta esencial porque literatas e literatos non a poden realizar, excepto de facela a risco de acabaren co papel divertente da súa arte.

Isto é, as reflexións teóricas dos e das escritoras unicamente poden cumprir unha función, a de defender ou espallar a súa obra, o contrario é imposible pois unha cousa endexamais pode cuestionar a fondo a súa propia existencia. Pola contra, a crítica é destrución pois ao considerar e desbotar as ideas recibidas vólvese ao estado inicial, de aí que a función principal da lectura crítica ou da interpretación non sexa a de instaurar outra conceptualidade que fose a boa senón a de desaparecer como tal conceptualidade e deixar estar pura e simplemente a obra de arte.

Literatura, ou o idioma como hospitalidade

Ao ser homenaxeda o pasado día 24 de maio coa distinción da plataforma crítico-literaria feminista A Sega, Sara Guerrero escribiu que “a literatura é unha casa […] Mesmo para poñer en cuestión que a casa sexa necesaria, cando podemos ser o monte.”

Deixar de pertencer, ser impropia para ser tal. Esa ben podería ser unha das funcións da literatura, facer un idioma estraño aos seus propios e propias falantes. E isto por unha razón ben simple, porque a hospitalidade só é posible despois da desposesión. Todo o demais é o contrario da xenerosidade. Recibir a alguén como dono non é ser hospitalario, é ser propietario: ser o propio do lugar fronte ao hóspede que chega de fóra.

Por iso, o espazo da nación, o solo ou o territorio, non ten nada de natural, nada dunha raíz, sexa ou non sacra, nada dunha posesión para o —ou a— ocupante nacional. A terra dá ante todo hospitalidade, unha hospitalidade xa ofrecida antes a quen a ocupase inicialmente, unha hospitalidade provisoria, consentida, a quen alí se aloxa, incluso se acaba por ser a persoa dona ou propietaria deses lugares. É a mesma hospitalidade que ofrece a materia respecto da vida e do pensamento. Unha hospitalidade tan xenerosa que é inapropiable por ser sempre continxente.

Hospitalidade sen propiedade

De botarmos man a unha idea para achegarnos a esa hospitalidade, poderiamos falar da idea de migración, que en principio cadra co tema de Eu son o monte.

Unha idea de migración que, segundo Aijaz Ahmad é central para a autorrepresentación tanto na ficción coma na vida especialmente a partir do tardomodernismo, da elaboración da noción de Terceiro Mundo e do espallamento da súa literatura, nomeadamente realizada a través das linguas e das instancias coloniais. A cuestión colonial subxace nesta concepción da migración que Ahmad critica, estaría relacionada cunha descolonización aparente —xa que a transmisión destas culturas que foron colonizadas se fai mediante o idioma das metrópoles— e tería dúas versións:

1) A migración presentada como unha condición ontolóxica de todo ser humano, polo que a condición de migrante aparecería ao longo de toda a historia como algo que é definitorio da humanidade.

2) O mito da ausencia de pertenza ontolóxica reemprazaríase na segunda versión por outro mito máis amplo, o do exceso de pertenza: xa non se trataría de non pertencer a ningures senón de pertencer a calquera lugar, a todos os lugares sexan os que foren.

Esta última sería a condición migrante do chamado Terceiro Mundo, condición ateigada de ecos da tradición literaria do tardomodernismo e dos posicionamentos filosóficos postestruturalistas que critica Ahmad no seu libro In Theory.

Adiantándose e sobardando todas esas posicións teóricas posmodernistas actualmente vixentes, Emmanuel Levinas sitúa a cuestión da migración nun ámbito filosófico diferente, o da relación do Mesmo co Outro como relación entre dúas figuras que acaban por dar forma á mesma proposta ética: a da hospitalidade sen propiedade.

Nesa escición, como imos ver, basea un concepto de suxeito que, desde a publicación da súa obra Totalité et Infini, subordina toda a tradición ontolóxica, é dicir, do que existe, a unha ética da hospitalidade.

A proximidade do dicir

O suxeito é refén da identidade, da subxectividade. Para desaloxar a primacía da intencionalidade e, en todo caso, aquilo que vencella esa primacía a unha vontade ou a unha actividade, cómpre colocar o suxeito nunha situación exposta. A da linguaxe, no noso caso a da linguaxe literaria.

A hospitalidade da lingua sempre responde á irrupción imprevisible e irresistible dunha visita. Acontece na obra de Sara Guerrero cando a narradora chega a aldea e comeza a aprender o idioma galego.

Esa visita non responde a unha invitación, sobarda toda relación dialóxica entre quen acolle e quen é acollida pois nunha lingua non existe dono nin ninguén que teña a propiedade e, polo tanto, non existe oposición entre propio e impropio. Precisamente para asegurar esta cuestión está a literatura, ou a función poética da linguaxe. A aparición traumatizante da “visita” ten que preceder ao que denominamos hospitalidade; o que podemos chamar leis da hospitalidade teñen de ser sempre molestas e variables, non necesariamente cómodas e fixas.

A lingua é un territorio non violento, de hospitalidade, se temos en conta que é na linguaxe onde se produce o desenvolvemento positivo dunha relación pacífica, sen fronteiras, con quen visita un idioma. Alí ninguén pode admitir nin expulsar. Identidade e subxectividade cousifícanse no idioma regrado do mesmo xeito que o son das palabras ditas se materializa nas ondas do aire e en ambos os casos, no da palabra escrita e no da falada, logo da emisión a vontade produtora perde todo dominio sobre a literalidade producida ou a palabra dita. A palabra é autónoma e impón a súa grafía e o seu son, de aí o valor de dar a palabra a alguén ou o valor dun documento.

Na entrada desde o exterior dun idioma xorde daquela un recoñecerse mutuo entre dúas aparencias: alleo e propio entran en contacto na lingua e na literatura como territorio de ninguén unicamente alicerzado na condición exclusiva da compartición. Sen esa compartición non hai idioma nin hai literatura. Sen a posibilidade de que nun idioma entre quen queira, sen hospitalidade, non hai idioma. Por poñer un exemplo notorio, o poeta Paul Celan escribiu a súa obra no idioma dos que pretendían acabar coa súa vida, a súa obra configúrase como unha entrada desde o exterior na literatura e na cultura alemás.

Non se trata de entendermos a linguaxe como condición de acceso ao mundo, todo o contrario, tal como Graham Harman nos avisa, Levinas non se limita a usar a linguaxe para ceder o paso a unha teoría do coñecemento, remedia ese defecto frecuente sostendo que a linguaxe apunta máis alá de calquera superficie do mundo, que nos poida ser directamente accesible, cara a algo real que excede a propia linguaxe.

A escisión

Esa realidade que excede a linguaxe é o que Levinas chama a proximidade. A proximidade é outro nome para a sinceridade. Mentres que o uso da linguaxe (é dicir, o dito) atrae inmediatamente a nosa atención sobre a presenza do que designa, a literalidade do dicir introdúcenos nunha relación sincera co mundano. Mais cómpre ter en conta que mesmo a nosa relación co dito tamén debe mostrar un tipo de sinceridade. Porque a sinceridade está en todas partes: na superficie, na profundidade e na materia que as une a ambas.

A pasividade do dicir, a do respecto da literalidade, na que a outra persoa está aí mais non completamente, é como unha especie de “fisión do misterioso núcleo da interioridade do suxeito”, por usarmos a metáfora do filósofo francés. Implica que a relación ten dous elementos separados. Esta “adxacencia na proximidade é unha exterioridade absoluta” mais non “a indiferenza da contigüidade espacial”. Na sinceridade, temos algo que non é fusión nin indiferenza lado a lado. É proximidade. E só a proximidade —a compartición ontolóxica de todo aquilo que existe— permite que as cousas sexan elas mesmas ao tempo que transmiten mensaxes unhas a outras desde a distancia. Sen ela, “ningunha linguaxe sería posible”.

No final de Eu son o monte, a derradeira frase di: “Estou véndome marchar. Escíndome.” A voz xa non é a da narradora, podería ser a voz do mundo aínda que sabemos que para a autora non é exactamente así.

O importante é que nesa frase se sinala a escisión, non soamente a escisión que percorre todo o libro senón a escisión da proximidade, a da sinceridade. O Outro non é a negación do Mesmo como querería Hegel xa que o feito fundamental da escisión ontolóxica no Mesmo e no Outro é que se trata dunha relación non alérxica do Mesmo co Outro. A existencia, igual ca a literatura, require desa escisión.

Bibliografía

Ahmad, Aijaz, In Theory. Nations, Classes, Literatures, col. Radical Thinkers, Londres: Verso, 2008.

Derrida, Jacques, Adieu à Emmanuel Levinas, París: Éditions Galilée, 1997.

Harman, Graham, “Aesthetics as First Philosophy: Levinas and the Non-Human”, Naked Punch Review, <https://nakedpunch.com/aesthetics-as-first-philosophy-levinas-and-the-non-human/>, consultado o 23 de maio de 2025.

Levinas, Emmanuel, Totalité et Infini. Essai sur l’extériorité, Kluwer Academic, ed. orixinal Martinus Nijhoff, 1971; París: Le Livre de Poche, 2006.

— Otherwise Than Being, traducido para o inglés por Alphonso Lingis, Pittsburgh: Duquesne Univ. Press, 2004. Citado in Harman, Graham.

“¿Que é a Literatura Galega?”, por Carlos Lema

By Publicado en Contemplar o mundo,Literatura Etiquetado ,,,, Deixar un comentario

Nun artigo publicado o 31 de xaneiro de 2023, María do Cebreiro Rábade Villar volve oportunamente sobre a cuestión do mal chamado “criterio filolóxico” como elemento de xuízo para determinar as obras pertencentes á Literatura Galega.

Para cuestionar este criterio utiliza a idea periclitada de “literatura nacional”, non un criterio propio do campo de senso literario senón un criterio sociolóxico, histórico e político. Intenta reforzalo, entre outros, co exemplo xa coñecido de Manuel Murguía e o papel das súas obras historiográficas no que a nosa autora denomina “cultura galega”, outra noción non literaria senón sociolóxica, historiográfica e política.

Neste artigo que agora publicamos, Carlos Lema oponse tallantemente a esa posición seguindo un criterio puramente literario, o da literalidade lingüística das obras literarias. A escritura está feita cun material, o idioma, e os obxectos literarios con letras, signos que representan sons e significados. De aí que, segundo expón, o criterio materialista sexa o único que pode acabar dunha vez con esa continua agresión á Literatura Galega mediante a que se intenta socavar a súa existencia desde diferentes frontes e con argumentacións varias, entre elas o cuestionamento de que a materia da que está feita a literatura é o idioma, non outra.

“Frontes” porque se trata dun conflito moi grave e porque o desenvolven dúas “culturas”, dous Estados, ambos os dous con idiomas que impuxeron pola forza en gran parte do mundo a través do imperialismo cultural. Castelán e portugués foron e seguen a ser instrumentos do imperialismo e, agora, tamén do neocolonialismo, con grandes intereses económicos camuflados baixo termos como “cultura” e empregando para ese fin os idiomas, que nada teñen que ver con esa utilización espuria que se lles está a dar.

As dúas frontes empregan armas e tropas distintas. A fronte portuguesa é interna, xa que o conflito o iniciaron e o continúan persoas galegas coa pretensión de “re-integrar” (eufemismo por subxugar) o idioma galego nun neocolonialismo mediante o argumento do “peso demográfico” e da re-integración nun “galego correcto” ou orixinario (o portugués actual), argumento enganoso pois nas excolonias portuguesas se se fala esa lingua é como resultado da súa imposición pola forza do imperialismo, cousa que tamén acontece no caso do castelán nas súas excolonias.

Finalmente, a fronte española pretende disfrazar o conflito neocolonial da literatura castelá coa galega cun verniz de consenso estatal. Con ese obxectivo, o Estado español está a realizar intromisións constantes no campo literario galego, por exemplo, incentivando economicamente a vinculación ás instancias españolas das persoas que escriben en galego coas axudas á “creación” e os premios “nacionais” que o Estado español outorga. Tamén executa unha política de estímulos á canle comercial do libro mediante a organización de actos públicos nos que se presentan, simultaneamente e en aparente harmonía, obras en castelán e en galego ou persoas autoras castelás xunto a galegas.

O obxectivo é obviar a implícita diferenza xerárquica (pois a arkhé, a posesión do dereito, está custodiada polos arcontes de Madrid) entre unha cultura imperialista, que posúe a forza e o poder dun Estado, e unha literatura que se intenta erguer fronte a esa agresión na que a canle comercial dominada por empresas españolas tamén participa. Con só botar unha ollada aos andeis das librerías e das bibliotecas galegas faise isto patente, ¿que é a mexicana Feira do Libro de Guadalaxara se non un neocolonialismo cultural enfiado por intereses económicos? Non sendo, polo tanto, un obxectivo menor desa política neocolonial o de desprazar dese xeito as instancias literarias canonizadoras á metrópole. ¿A onde foron as persoas escritoras do chamado boom sudamericano para triunfar e a onde queren que vaian agora as galegas?

Esa é a razón da importancia que, a xuízo de Carlos Lema, ten defender o idioma galego como única e exclusiva lingua da Literatura Galega. Para desbotar a imposición das ideas pola forza (quer cultural quer económica ou comercial) e para deixar ben claro que a Literatura non pertence a ninguén, tampouco a quen a escribe, pois a Literatura son as obras, son a lingua na que están escritas e, coma os idiomas, a Literatura é da xente toda, é un can sen dono, unha cadela rabuda e ceiba.

[A persoa autora deste artigo quere deixar constancia de que nada do afirmado e argumentado nel pretende poñer en dúbida a boa fe e a integridade ética das persoas que manteñan as posicións aquí criticadas. Todo o contrario, a crítica e o debate son un sinal de respecto ás ideas e ás persoas que as defenden. (N. da ed.)]

En resposta a María do Cebreiro Rábade Villar (“Algúns apuntamentos sobre o criterio filolóxico”)

O criterio mal chamado “filolóxico” empregado pola crítica literaria para determinar as obras que forman parte dunha literatura realmente non é filolóxico porque depende da vontade dos suxeitos e de intereses espurios, alleos ao campo de senso literario e aos obxectos que forman parte del; o único criterio verdadeiramente filolóxico posible é o criterio materialista da literalidade.

Unha obra literaria é tal en tanto se manteña no seu estado literal. Calquera alteración da súa literalidade, dunha verba, de frases, sintaxe, léxico etc., implica a alteración das figuras e recursos literarios (senso e son, relacións semánticas) e do sistema anafórico propio da arte (redundancia, recursividade e repetición) e fai que esa obra deixe de existir como tal obra e se converta noutra diferente.

O labor da Filoloxía foi e segue a ser precisamente o de restituír e determinar a literalidade das obras, por exemplo, no que se refire á recuperacións de toda a cultura grecolatina e ás obras resultado do traballo levado a cabo polos copistas medievais, e hoxe en día aplica os criterios ecdóticos ás obras publicadas con variacións, erros, ou con cambios introducidos nas diferentes edicións incluso polas propias persoas autoras.

Cómpre lembrar que a literatura non pertence a ninguén, moito menos aínda a quen a escribe pois, ao facelo, inscribe a obra nun campo de senso formado por obxectos, non por “voces” nin por “mundos propios”; as cousas están no mundo e as obras literarias son cousas que están no mundo, logo non son propias de ninguén xa que ningunha lingua ten dono. De aí que manteñamos que a Literatura a forman as obras non as vidas nin a vontade das persoas que as escriben. Isto demóstrase claramente no caso das obras de autoría anónima ou nas de autoría colectiva da tradición popular, das que non se coñece a orixe e que van variando coa copia, coa reinterpretación, pois copia é etimoloxicamente abundancia. A arte baséase na abundancia da copia, non na propiedade nin na autoridade senón na riqueza que xorde da literalidade, a riqueza da variación que todo idioma permite porque ninguén lle pode poñer couto.

Elemento esencial da literalidade é o idioma no que están escritas as obras. De aí que a tradución dunha obra non teña como resultado esa mesma obra senón outra diferente porque está escrita noutro idioma, cousa que se comproba de xeito doado estudando as traducións varias dunha obra concreta ao longo dos anos e dos idiomas. O caso da Biblia é paradigmático nese senso e, cuestión de suma importancia, pon en entredito o dogmatismo das relixións baseadas en libros con orixe en fontes diversas e trasmitidos por tradicións e en linguas varias. A Literatura non é dogmática na forma de interpretar as obras, é literal porque todo obxecto existente tende a persistir no seu ser, a non desaparecer. Signatura rerum: todas as cousas, herba, sementes, pedras, raiceiras revelan na súa calidade, forma e figura o que son. A literatura tamén.

En conclusión, segundo o criterio da literalidade que acabamos de expoñer, persoas autoras coma Ramón del Valle-Inclán, Emilia Pardo Bazán e Gonzalo Torrente Ballester, entre outras, que non escribiron ningunha obra en idioma galego, non poden formar parte da Literatura Galega. Das persoas autoras que escribiron obras en galego e noutras linguas, coma Rosalía de Castro e Álvaro Cunqueiro, forman parte da Literatura Galega as obras que escribiron en lingua galega, non as escritas en idiomas diferentes. O tema do que traten as obras e outras caraterísticas antropolóxicas, ideolóxicas ou extraliterarias, é dicir, que nada teñen que ver coa literalidade ou materia lingüística da que están feitos os obxectos literarios, non constitúen elemento de xuízo para determinar a pertenza dunha obra a un campo de senso literario concreto. Caso contrario, un libro coma Eu son o monte, da mexicana Sara Guerrero, non formaría parte da Literatura Galega, ou unha novela coma O derradeiro libro de Emma Olsen, da que é autora Berta Dávila, formaría parte da Literatura Anglosaxoa, afirmacións a todas luces absurdas.