O espaciamento

Nun artigo anterior, titulado “Mirada e escritura“, partíase dun texto descritivo de Proust para chegar á función háptica, aplicada por Deleuze á lóxica da sensación e, en concreto á arte pictórica. Remataba ese texto cunha referencia a Gérard Genette a propósito da escritura como espaciamento, como lugar onde as relacións baleiras fan xurdir significatividade:

“A situación háptica é, pois, a que favorece a escritura, pois coloca no mesmo plano os elementos da sensación e os do senso ou profundidade, permitindo que a retórica seleccione e dispoña, nese mesmo e único plano, os efectos significativos da linguaxe. Igual ca na función háptica se pode dicir que o pintor pinta cos seus ollos en tanto que toca con eles, tamén se pode dicir que o escritor describe en tanto que toca o mirado coa escritura. Como apuntou Gérard Genette, comentando a Derrida, a lingua é ela mesma ante todo unha escritura, é dicir, un xogo fundado sobre a diferenza pura e o espaciamento, xogo no que é a relación baleira a que significa, non o termo pleno.”

Polo tanto, o baleiro desa relación non pode ser outra cousa, precisamente, ca o espazo. O verbo que une o espazo e o significado é, por outra banda, o verbo dispoñer, asignar a cada cousa un lugar no espazo, distribuír: o verbo grego légein. De aí que o “dicir”, lógos, sexa vencellar as cousas e os lugares; o nome expresa a relación coas cousas e cos lugares, por iso o “dicir” equivale a dispoñer cousas e lugares nunha orde de relación, nun relacionarse. Logo as relacións baleiras han ser o espaciamento da lingua en tanto que posibilidade de distribuír significatividade.

Genette, a través da noción de “figura”, tan cara a este autor, insiste nesa relación entre a literatura (o “dicir”) e o espazo. Precisamente un dos aspectos da “espacialidade literaria” maniféstase no senso estilístico da escritura, no que a retórica denominou as “figuras”, pois, malia a linguaxe estar vencellada ao carácter liñal da palabra, á aparente formación do discurso coma unha cadea de significantes que remite a outra cadea ausente de significados, segundo Genette (Figures II, “La littérature et l’espace”), na linguaxe literaria o espazo semántico que se baleira entre o significante aparente e o significado real abole a linealidade do discurso.

Precisamente é a ese espazo ao que se lle chama figura: “a figura é ao mesmo tempo a forma que colle o espazo e a que se dá a linguaxe, e é o símbolo mesmo da espacialidade da linguaxe literaria na súa relación co senso”.

Stilus en Pompeia

Segundo Genette, cómpre entender “o estilo como a espacialidade semántica do discurso literario”. Por exemplo, se o Código (Penal) enuncia “a todo condenado a morte se lle ha cortar a cabeza”, iso significa, ao mesmo tempo, tanto a pena capital coma a literalidade espectacular da súa propia linguaxe. Mais, para Genette, ese espaciamento da linguaxe confúndese coa dimensión temporal que a simultaneidade indicada por ese “ao mesmo tempo” parece delatar. Isto é, a dimensión sígnica e espacial da escritura (o estilo: a traza da pluma —stilus— no papel) pregaríase sobre a dimensión temporal da súa significatividade.

Así e todo, esa miraxe temporal é doadamente demontable se recorremos á noción de prega, tan cara a Deleuze. O pregamento da escritura sobre si mesma non sería un efecto temporal senón, pola contra, un xogo de desprazamento no espazo: un espaciamento aberto entre o escrito e a escritura como discurso. Botando man doutra metáfora, desta volta ben próxima a Genette, trataríase do efecto producido polo palimpsesto: escribir sobre ou escribir por riba de, mais sempre partindo da imposibilidade de riscar o escrito anteriormente. Logo, entre escritura e escrito, ábrese un espaciamento polo que se filtra —se peneira, se selecciona— a significatividade.

A isto, daquela, haberá que engadir a consideración da linguaxe como un xogo de signos que se concreta nun sistema de relacións diferenciais no que cada elemento se cualifica polo lugar que ocupa no conxunto en función das relacións verticais e horizontais que mantén cos outros elementos, afastados ou próximos. Citemos outra vez a Genette, sempre e cando poidamos eliminar unha das palabras do seu texto: “a espacialidade manifesta da escritura pode ser tomada como símbolo da espacialidade profunda da linguaxe”. Polo tanto, a lingua ou o “dicir” (lógos) é a disposición da significatividade no espazo.

A figura, entón, é tal porque ocupa un espazo xa non na linealidade do texto senón no espaciamento da escritura. Lémbrese que a liña (en grego, grammé) ten unha única dimensión, pois está constituída por unha sucesión de puntos, e a sucesión si que está vencellada coa temporalidade, mentres que o espazo se forma a partir de tres puntos non sucesivos, nos que a temporalidade non incide. Polo tanto, a dimensión gramática da linguaxe é liñal mentres que a dimensión literaria (da letra, logo da escritura) é espaciamento.

Para concluír, cómpre lembrar que a “figura” tamén é un dos elementos fundamentais da función háptica, segundo indica Deleuze no seu libro sobre o pintor Francis Bacon. Alí proponse un plano intermedio ou unha capa subxacente á figura mediante a que se expresa a mirada háptica, ese plano estaría constituído a partir da noción de diagrama, etimoloxicamente “a través ou mediante a liña”. Deleuze estudia a posición do diagrama como elemento subxacente que dispón a ollada sobre a superficie plana e permite adquirir significatividade sen necesidade de recorrer aos a priori da función óptica, tales coma a perspectiva. Daríase entón, postulamos aquí, unha correlación entre a linguaxe literaria —escrita a partir do palimpsesto subxacente e da prega que espacia o seu senso— e a linguaxe háptica —trazada a partir do diagrama que é alicerce da figura.

Deixamos para un artigo posterior unha análise máis pormenorizada do diagrama deleuzián e da súa implicación na percepción háptica da figura no lenzo.

Novo libro de Rebeca Baceiredo

Anuncio-A revolución novoNos próximos días, A revolución non vai ser televisada, o novo libro de Rebeca Baceiredo, distribuirase nas librerías colaboradoras de Euseino? Editores. Con este título iníciase a colección Casabranca, dedicada á filosofía.

Reserve o seu exemplar:

Na internet

Nas librerías

Caleidoscopio dos contos, 10

A biografía da ilustradora Jessie Willcox Smith (1863-1935) está unida á fascinante historia de amizade e arte de tres mulleres, ela mesma e as súas compañeiras de estudos Elizabeth Shippen Green (1871-1954), cartelista e ilustradora que traballou durante moitos anos para a revista Harper, e Violet Oakley (1874-1961), a primeira muller americana en recibir a encarga dun mural para un edificio público. As tres, que foran alumnas de Howard Pyle, fixéronse cargo en 1902 dunha propiedade, The Red Rose Inn, unha casa de campo na que durante quince anos compartiron as súas vidas profesionais e domésticas. Henrietta Cozens, amiga delas, levaría a administración da casa e o coidado do xardín.

As catro mulleres en 1901

Recoñecida ilustradora americana, Jessie Willcox Smith naceu en Pensilvania, onde estudou deseño no que agora se coñece como o Moore College of Art & Design. Ampliou a súa formación na academia de Belas Artes de Pensilvania, onde se graduaría en 1888.

Dous dos seus grandes mestres foron o pintor realista Thomas Eakins e o ilustrador Howard Pyle. Xunto con Maxfield Parrish e N.C. Wyeth, participou nun influente movemento para reivindicar o traballo dos libros ilustrados nos Estados Unidos.

Willcox Smith foi unha artista prolífica e colaborou en moitas revistas da época, aínda que  tamén realizou traballos como cartelista, retratista e ilustradora de libros infantís. Moitos dos seus debuxos están inspirados nos traballos dos prerrafaelitas malia que sexan claras as referencias ao impresionismo americano e, concretamente á obra da pintora Mary Cassat (1844-1926), principalmente nos retratos de nenos e nas composicións realizadas para ás portadas da revista Good Housekeeping. Ademais, para realizar as ilustracións do libro At the Back of the North Wind, de George MacDonald, inspiraríase no modernismo.

Ilustrou case setenta libros, corenta deles infantís. Entre os seus traballos cabería destacar Heidi de Johanna Spyri e The Little Mother Goose. Pero, sen lugar a dúbidas, Os nenos da auga, de Charles Kingsley, na edición de 1916, sería a súa obra mestra.

PrincessGoblin_title_page

Son tamén seus os debuxos para o libro A Child´s Book of Stories, recompilados e adaptados por Penrhyn W. Coussens para a editorial Duffield & Company en 1911. Un libro con máis de cincocentas páxinas no que se recollen oitenta e seis contos populares de Inglaterra, Noruega e  a India, ademais dos mellores contos de fadas de Grimm, Andersen e Perrault. Os sesenta e catro poemas de Robert Louis Stevenson publicados co título de Xardín de Versos para nenos levan a súa sinatura.

Cómpre salientar o seu abundante traballo na revista Good Housekeeping, para a que Jessie Willcox Smith realizou, mes a mes, a portada durante máis de quince anos, desde decembro de 1917 ata marzo de 1933.

Legou a súa obra á Biblioteca do Congreso.