Materialismo do verán

Notas curiosas e infrecuentes sobre a materia da representación

---

---

Continuamos a serie de artigos iniciada no verán de 2025, artigos e notas curiosas sobre pormenores do mundo que ás veces pasan desapercibidos, ou xacen abandonados sen que a nosa atención repare neles. Unha ano despois, poñemos a atención na materia da representación, en como as maneiras de representar se organizan para existir.

Porque consideramos que a curiosidade intelectual é unha das cousas que nos fai seres mundanos. E aproveitamos esa capacidade do verán para iluminar a materia e conseguir que nos sintamos parte dela, coma cousas do mundo, do que formamos parte sen arelar dominalo.

Iniciamos esta segunda época da serie de “Notas curiosas e infrecuentes” cun artigo de Hadrián Loureiro sobre a importancia dos nomes na obra de Marcel Proust. ¿Por que os personaxes literarios teñen nome e que motiva a súa escolla? ¿Que implica a ausencia de nome propio e a que obedece? ¿Que papel teñen os nomes na concreta literalidade dunha ficción?

---

Bergotte e a economía nominal en “À la recherche du temps perdu”

O baleiro onomástico dun modelo literario

A pregunta sobre o nome de pía (prénom) do escritor Bergotte, un dos personaxes centrais na formación estética do narrador en À la recherche du temps perdu (En procura do tempo perdido) de Marcel Proust, dirixe a atención cara a unha das estratexias narrativas e filosóficas máis sofisticadas da obra: a economía nominal.

A resposta directa á pregunta “¿Cal é o nome propio de Bergotte, o personaxe de Proust?” é que Bergotte carece dun nome de pía canónico ao longo dos sete volumes da novela. O narrador refírese ao personaxe sempre e de xeito exclusivo polo seu apelido: Bergotte. Esta omisión, lonxe de ser unha inadvertencia autorial, constitúe unha característica fundamental do sistema onomástico rigoroso que Proust emprega para diferenciar entre os personaxes arraigados na biografía social e aqueloutros que funcionan como modelos artísticos.

Bergotte no canon estético proustiano

Bergotte ostenta unha posición crucial dentro do universo diexético. É a primeira figura literaria que o personaxe do narrador idolatra, cuxas novelas (lidas durante os veráns en Combray, a miúdo por recomendación do seu amigo Bloch) modelan profundamente a súa percepción do mundo e o potencial da arte escrita. Bergotte forma parte do trío esencial de xenios creativos, xunto ao músico Vinteuil e ao pintor Elstir, que serven de guía e catalizador para o espertar estético do narrador e amosan a capacidade de perduración da arte.

A análise formal desta ausencia de nome é esencial. A crítica especializada dedicou amplos estudos á estratexia de nomear e non nomear en Proust, destacando conceptos como o “nome propio modificado” (nom propre modifié), os cales confirman que esta omisión do prénom é un elemento estrutural chave para comprender a crítica proustiana ao biografismo tradicional, exemplificado na disputa con Sainte-Beuve, o crítico literario que impoñía a súa autoridade naquela época. Ao negarlle ao personaxe unha ancoraxe biográfica tradicional, o relato de Proust obriga a quen le a centrar a súa atención na obra como modelo de linguaxe e no concepto de xenialidade non como enxalzamento da individuación senón como o xeito de amosar a arte literaria no seu vencello coa xeneralidade, coa xente toda.

Velaí un proceso de reificación en paralelo: por unha banda, a perda da propiedade do nome individual fronte ao nome de familia (da gens, da xente) e, pola outra, a constitución da obra nun modelo de linguaxe, a súa canonización como obra literaria inscrita nunha tradición e nun idioma que existe pola súa posibilidade de compartición fronte á posibilidade de apropiación individual da obra. A literatura éo en tanto que é da xente toda, non dos individuos. A literatura non xorde dunha biografía, aparece só desde o momento en que se comparte.

A literatura e os modelos de linguaxe

Efectivamente, unha litertura é un modelo de linguaxe que se comparte e que se aprende mais unha literatura non se pode posuír, só se pode compartir. A literatura é o comunismo dos espíritos feito cousa, feito obra e, como tal, é inapropiable xa que a súa virtualidade como linguaxe reside na súa transmisión libre. Todas as literaturas son de acceso aberto: unha galega pode ler en alemán e unha italiana pode ler en galego mais non abonda con comprar ou apropiarse dese dereito, cómpre aprender a compartir os seus modelos de linguaxe.

Como escribiu Gilbert Simondon:

[...] o suxeito é máis ca o individuo; é o individuo e a natureza, é ao tempo as dúas fases do ser; tende a descubrir a significación desas dúas fases do ser ao resolvelas na significación trasnsindividual do colectivo;

[...] é absolutamente insuficiente dicir que é a linguaxe a que permite ao ser humano acceder á significación; se non houbese significacións para soster a linguaxe, non habería linguaxe; non é a linguaxe a que crea a significación; soamente é a que vehicula entre os suxeitos unha información que [devén] significativa, [...] A significación é unha relación dos seres, non unha expresión pura; a significación é relacional, colectiva, transindividual, e non pode ser fornecida polo encontro da expresión e o suxeito. (L'individuation à la lumière des notions de forma et de information, cap. II, parte IV, 307)

Na intelixencia artificial, un modelo de linguaxe determina a probabilidade de que ocorra unha secuencia específica de palabras nunha oración. A literatura, como tal modelo, ten esa función transindividual. A mesma que na actualidade realizan as máquinas de computación, xa que esa capacidade tamén serve como base para todo o campo do procesamento da linguaxe natural (NLP), permitindo que as máquinas vaian máis alá da simple coincidencia de palabras chave para chegar así a comprender o contexto, a gramática e a intención. Ao analizar grandes cantidades de datos de adestramento, eses sistemas de computación aprenden a probabilidade estatística das palabras que adoitan seguir a outras, o que lles permite elaborar oracións coherentes (compartibles).

Contexto e autoatención

Computacionalmente, as primeiras iteracións dependían de “n-gramas”, que simplemente calculaban a probabilidade estatística dunha palabra baseándose nas n palabras que a precedían inmediatamente. Agora, os enfoques máis modernos utilizan a aprendizaxe profunda (DL, Deep Learning) para apreixar relacións moito máis complexas. Os modelos contemporáneos aproveitan as incrustacións (embeddings), que converten as palabras en vectores de alta dimensión, permitindo que o sistema comprenda que “rei” e “reina” están relacionados semanticamente. Esa evolución culminou na arquitectura Transformer, que utiliza mecanismos de autoatención para procesar secuencias enteiras de texto en paralelo. Iso permite que o modelo considere a importancia das palabras independentemente da súa distancia entre si nun parágrafo, unha característica crucial para manter o contexto na xeración de texto de formato extenso.

Na lectura das longas frases que caracterizan a obra de Proust, as relacións entre palabras, campos semánticos e recursos literarios establécense a distancia e de xeito paralelo, facendo que quen le conserve na memoria trazos estilísticos, familias léxicas e relacións sintácticas complexas.

Nos modelos de linguaxe da intelixencia artificial, un transformador é unha arquitectura de aprendizaxe profunda que se basea nun mecanismo chamado autoatención para procesar datos de entrada secuenciais, coma a linguaxe natural ou as características visuais. O Transformer analiza secuencias enteiras de datos simultaneamente, o que permite unha paralelización masiva e tempos de adestramento significativamente máis rápidos en hardware moderno.

O modelo ten en conta a importancia das diferentes partes dos datos de entrada e a súa relación entre si. Por exemplo, en “banco”, o modelo aprende que se relaciona máis con “diñeiro” que con “río”. A autoatención asigna unha “puntuación de atención” a cada elemento, transformando os datos en tres vectores: Query, Key e Value.

A Query busca contexto, a Key identifica cada elemento e a Value contén a información. O modelo compara a Query dun elemento coas Keys dos outros para determinar compatibilidade, normalizando as puntuacións cunha función softmax para crear pesos de probabilidade. Estes pesos aplícanse aos Values, xerando unha representación rica en contexto. A autoatención úsase en tarefas coma a comprensión lectora e o resume abstracto.

Onomástica na Recherche: a división estrutural dos nomes

O nome como proceso semántico

Nos modelos de linguaxe (recursos e repertorio de formas literarias) empregados por Proust, o nome non é unha etiqueta estática senón unha estrutura simbólica e dinámica que evoluciona a través da percepción subxectiva do narrador. A análise literaria suxire que o nome propio na Recherche atravesa un “proceso semántico” que resulta nunha “segunda xénese do personaxe”. Este proceso eleva o nome máis alá do individuo para que represente unha clase, un grupo ou unha idea.

A ausencia do nome de pía en figuras coma Bergotte subliña a xerarquía estética da novela. Ao carecer dun identificador persoal, o personaxe mantense nun estado de abstracción necesario para a súa función de modelo artístico. Isto permítelle ser un vehículo da experiencia estética, a memoria e a arte pura, en lugar de estar constrinxido por identificadores persoais específicos.

A anonimia paralela do narrador e do artista

É fundamental notar que o propio narrador, a consciencia central de toda a obra, é tamén un personaxe que se mantén nunha case total anonimia. Aínda que no quinto volume se suxire implicitamente que o seu nome de pía é “Marcel”, isto nunca se establece formalmente como un nome propio pleno.

Esa escolla establece unha coherencia na estrutura da anonimia. As figuras centrais que participan nos actos transcendentais da observación subxectiva (o narrador) e a creación intemporal (Bergotte) deben manter unha transparencia textual. A ausencia do nome propio opera como unha tábula rasa para a imaxinación do narrador, que ten a liberdade de encher o baleiro da personalidade coa perfección da obra de arte. Se a busca da esencia en Proust esixe desposuír a realidade continxente, o nome de pía —o marcador da continxencia cotiá— débese desbotar, validando a primacía da realización estética subxectiva sobre os datos fácticos.

O divisor onomástico

A arquitectura onomástica da Recherche revela unha división clara entre dous tipos de personaxes:

1. Ancoraxe biográfica: os personaxes sociais, inmersos nas intrigas e costumes do círculo de Guermantes, coma Charles Swann, a Duquesa de Guermantes ou Robert de Saint-Loup, a miúdo posúen nomes completos (prénom e apelido). Eses nomes áncoranos na realidade continxente da sociedade parisina finisecular.
2. Abstracción esencial: os grandes artistas, Bergotte, Vinteuil e Elstir, defínense unicamente polos seus apelidos. A supresión do prénom constitúe un acto simbólico de despersonalización, indispensable para a súa metamorfose en modelos artísticos perennes.

Ese patrón de nomeamento confirma que a realidade esencial, para Proust, non reside na vida obxectiva do individuo senón na realización estética cousificada, ou o que se denomina obra. O nome de pía ancora a persoa na súa biografía mentres que o apelido só, no contexto da arte, elévaa á categoría de símbolo artístico perdurable. As cousas non teñen nome propio, o substantivo compártese.

Bergotte: a dialéctica da decepción e o nome propio modificado

A crise do ideal

O narrador experimenta por primeira vez a “Bergotte” a través dos seus escritos, os cales son unha construción de “beleza transparente”. Cando finalmente coñece a persoa, o choque entre o ideal imaxinado e a realidade física provoca unha profunda decepción e desasosego.

A descrición física de Bergotte é rechamante pola súa vulgaridade e a súa fealdade: un home “novo, rudo, pequeno, repoludo e miope, con nariz encarnada en forma de cuncha de caracol e barba negra”. O narrador sente que a beleza da obra que aloxara nun organismo “sacro e deficiente” se ve reducida a po ante a presenza dunha persoa chea de “veas, ósos, ganglios”. A persoa física “non tiña nada que ver” coa intelixencia difundida nos libros.

A omisión como blindaxe do ideal artístico

Esa dicotomía entre o autor idealizado e a persoa de carne e óso xustifica a estratexia nominal. O identificador biográfico, o prénom, pertence intrinsecamente á esfera da continxencia biográfica, á da fealdade e a decepción. Ao suprimir o primeiro nome, Proust defende estruturalmente o apelido “Bergotte”, reservándoo para o reino do sublime. O nome de pía queda implicitamente abandonado ao dominio do efémero e o decepcionante.

Ese profundo impacto na sensibilidade do narrador funciona como catalizador dramático da filosofía estética de Proust. Posto que a persoa biográfica contradí activamente a obra, a estratexia narrativa debe ser diminuír a persoa (omitindo o prénom) e magnificar a obra (convertendo “Bergotte” nunha metonimia de estilo perfecto).

A conceptualización de Bergotte. Análise do nom propre modifié

A ausencia dun nome de pía facilita un mecanismo retórico crucial na obra: a transformación gramatical do nome. A crítica académica identificou como o nome de Bergotte pasa de substantivo propio a substantivo común mediante a adición dun determinante (como un artigo definido ou indefinido, por exemplo, le ou un en francés).

Este concepto, estudado como “o nome propio modificado de Bergotte”, describe a maneira na que o nome deixa de referirse a un individuo específico para se converter nunha categoría abstracta. O uso da expresión “tout le Bergotte que j’avais lentement et délicatement élaboré moi-même” (“todo o Bergotte que eu mesmo elaborara lenta e delicadamente” ) demostra o proceso polo que se realiza esa reificación. “Bergotte” convértese nun estándar de estilo, unha forma de intelixencia creativa ou unha calidade literaria. A ausencia do prénom simplifica esa metamorfose semántica pois unha figura definida só polo seu apelido convértese máis doadamente nunha categoría abstracta ca un individuo completamente identificado.

Coherencia da economía onomástica

A estrutura da anonimia artística

A decisión de non nomear a Bergotte non é un caso illado senón un principio reitor aplicado consistentemente ao tres xenios creativos da Recherche. Unha estrutura comparativa proba a natureza sistemática desa estratexia: o músico Vinteuil e o pintor Elstir tamén son coñecidos universalmente só polos seus apelidos.

Ao rexeitar un nome completo para os tres creadores, Proust asegura que representen dominios universais: Literatura, Música e Pintura. Convértense en puntos de acceso simbólicos á esencia das súas respectivas artes, libres de ataduras biográficas persoais. Son esencialmente vehículos para a epifanía estética, facilitando a eventual comprensión do narrador respecto da necesidade da arte, en lugar de ser actores sociais complexos.

Contraste con Charles Swann

Para comprender a importancia estrutural desta anonimia, é necesario contrastala cun personaxe chave do ámbito artístico e social: Charles Swann. Swann, aínda que é un crítico de arte astuto e unha fonte primaria de educación estética para o narrador, si posúe un nome de pía. Swann chámase Charles.

O nome completo de Swann áncorao firmemente no ámbito da traxedia social e do potencial artístico non realizado. Swann consómese no mundo social e non logra transformar o seu vasto coñecemento estético en creación perenne reificada. Os artistas anónimos (Bergotte, Vinteuil, Elstir) son aqueles que logran que a creación perdure cun aquel transcendental e por iso mesmo compartible. Iso reforza a noción de que a liberación do eu biográfico, simbolizada pola omisión do prénom, é un requisito indispensable para alcanzar a duración da obra como arte.

A convención do nomeamento funciona, polo tanto, como un sistema de clasificación sutil: canto máis definido está un personaxe polo seu nome de pía, máis propenso está ás limitacións e decepcións da continxencia social e do tempo non retrouvé, o tempo que non é duración. Os artistas definidos só polo seu apelido ocupan o pináculo da xerarquía estética da Recherche, na que o modelo de artista é descorporalizado para lograr a universalidade da cousa.

O seguinte cadro resume esta diferenciación onomástica:

A morte de Bergotte: xustificación final para a abstracción nominal

A apoteose no museo

A morte de Bergotte, narrada en La Prisonnière (A prisioneira), preséntase como o acto creativo final e definitivo. Bergotte sofre un ataque mentres visita unha exposición e contempla a Vista de Delft de Johannes Vermeer. O seu punto de atención detense nun pormenor aparentemente insignificante: o “pequeno anaco de muro amarelo” (“le petit pan de mur jaune”).

O escenario da súa morte —un museo, un templo da arte— e o momento preciso no que repara na substancia preciosa dese segmento de parede subliñan a supremacía da realización estética sobre a vida biolóxica. As últimas palabras de Bergotte son unha autocrítica baseada na mestría de Vermeer: “Así é como debín escribir… os meus últimos libros son demasiado secos, debín engadir varias capas de cor, facer que a miña frase fose preciosa en si mesma, coma este pequeno anaco de muro amarelo”.

A disolución da persoa e a permanencia da literalidade

A escena da morte de Bergotte é a validación definitiva da omisión nominal. A vida biolóxica, que un prénom axudaría a delinear e circunscribir, revélase como transitoria e imperfecta. En contraste, a busca —la recherche— artística, á que dirixe o seu foco o apelido “Bergotte”, demóstrase infinitamente máis valiosa. A morte de Bergotte é a demostración do tema central proustiano: a vida é “tempo perdido” e o seu valor só pode ser recuperado a través da transformación estética nunha obra, nunha cousa.

Tras o funeral, o narrador observa que Bergotte non morreu “para sempre”. Os seus libros, dispostos nos trinques iluminados, velan “coma anxos coas ás despregadas”, constituíndo o símbolo da súa dignidade para perdurar como cousa. O nome, ao non estar lastrado por un referente biográfico específico (o prénom), pode desprazar sen friccións a súa referencia: pasa de designar a persoa individual a designar o corpus perdurable da súa obra.

A falta do nome propio facilita esa resurrección metonímica inmediata. O corpo biolóxico morre no museo, negándolle á individuación biográfica calquera vitoria final. O nome “Bergotte” queda canonizado instantaneamente, probando que a economía nominal de Proust foi deseñada con precisión para preparar ese momento de apoteose literaria.

A mestría do silencio nominal

O nome de pía de Bergotte non está documentado en À la recherche du temps perdu porque Marcel Proust emprega a ausencia nominal como unha ferramenta estrutural e filosófica. O silencio onomástico é, nese contexto, a resposta máis rica en significado.

A coidadosa economía da nomenclatura, evidenciada pola consistencia no tratamento dos modelos de artista (Bergotte, Vinteuil, Elstir), serve para elevar esas figuras de personaxes a representacións da obra de arte e da súa característica fundamental, a de ser inapropiable e, en consecuencia, a de acceder á principal virtualidade da arte: a súa capacidade de compartición. A carencia de prénom é o mecanismo que posibilita o concepto crítico de nom propre modifié, permitindo a reificación do artista na súa obra e a superación da individuación.

Ao divorciar estruturalmente a obra do artista (Bergotte) da súa existencia biolóxica decepcionante (o home de nariz de caracol), Proust logra unha vitoria decisiva do obxecto estético sobre o suxeito biográfico. A ausencia do nome de pía é o testemuño final do principio filosófico fundamental de A Recherche: a verdadeira vida, a que merece ser rescatada do tempo, reside exclusivamente na arte, non nas continxencias da vida persoal da autoría.

Bibliografía

Barthes, Roland, “Proust et les noms”, in Nouveaux Essais critiques, Oeuvres complètes, vol. IV, 1972-1976, nova edición revisada, corrixida e presentada por Éric Marty, París: Éditions du Seuil, 2002.

Henrot Sòstero, Geneviève, “Le nom propre modifié de ‘Bergotte’. Un éventail de métonymies”, Poétique, 2008/4 n° 156, novembro de 2008. París: Le Seuil, páxinas 453-472.

––––––––––––––––––––, “Genèse d’une métonymie. Le nom propre modifié de Bergotte”, Bulletin d’informations proustiennes, n° 39, París: Éditions Rue d’Ulm, 2009.

Nicole, Eugène, « Personnage et rhétorique du nom », in Proust et le “sens des possibles”, p. 55-76, París: Classiques Garnier, 2023.

Proust, Marcel, À la recherche du temps perdu, texto establecido baixo a dirección de Jean-Yves Tadié, París: Éditions Gallimard, col. Quarto, 1999.

Simondon, Gilbert, L’individuation à la lumière des notions de forme et de information, Grenoble: Éditions Jérôme Millon, 2005.

Vaswani, Ashish; Shazeer, Noam; Parmar, Niki; Uszkoreit, Jakob; Jones, Llion; Gomez, Aidan N.; Kaiser, Lukasz; Polosukhin, Illia, “Attention Is All You Need”, en liña, URL: <https://doi.org/10.48550/arXiv.1706.03762>.