Por que a arte non fai mellor a persoa

Sobre a próxima novela de Jonathan Franzen

Hai uns días, acabamos de recibir dos EUA un dos números publicados este verán da revista The New Yorker. Está dedicado á ficción narrativa e nel recóllese un adianto da próxima novela de Jonathan Franzen, o autor de Freedom. O fragmento que agora ve a luz titúlase “A Talent for Seeming” (Talento para aparentar) e o escritor norteamericano anuncia que ese tamén ha ser o título da novela que vai ser a continuación da súa obra anterior, Crossroads (“Encrucilladas”).

Nunha entrevista tamén publicada no New Yorker, Franzen explica que o adianto da súa novela se centra no personaxe de Adele, unha moza de Montana que, ao descubrir a súa paixón polo teatro, experimenta unha transformación profunda. A narración transcorre durante a década de 1970 e conta como a protagonista pasa do fervor relixioso á ambición artística; para Adele, a actuación teatral acaba por se converter unha nova forma de fe que substitúe as súas crenzas tradicionais. Segundo comenta o seu autor, a obra explora temas como a necesidade de atención e o conflito entre a excelencia creativa e a responsabilidade persoal na vida artística. Ao cabo, Franzen confirma que esta historia se vencella coa súa novela anterior, ampliando dese xeito o seu proxecto literario.

Agradecemos ao escritor Anxo Otero que nos achegase un exemplar impreso da revista xunto cunha bolsa de lona de agasallo.

Nin reflexiva nin experimental

Jonathan Franzen é un dos poucos novelistas contemporáneos que logran poñer a narrativa fóra do influxo do modernismo literario e da súa directa consecuencia nihilista. Coa súa obra, a literatura céibase do cinismo que domina a narrativa desde Henry James ata o posmodernismo, abandona o abuso do clixé “baseado en feitos reais” e a utilización da vida de persoas para recreala de xeito ficticio, desbotando unha experimentación supostamente desinhibida que escribe literatura para “desenmascarala”, que fala do mundo situándose por riba del. Trátase da narrativa reflexivo-experimental que xurdiu como reacción fronte ao realismo, narrativa que Franzen coñece mais que consegue deixar de lado con boa fortuna.

O autor de Purity elabora unha obra de grande eficacia narrativa coa que é quen de desmontar o poder de sedución da literatura reflexivo-experimental e a atracción do nihilismo ideolóxico baseado na tardomoderna filosofía da sospeita.

Escrita con afán de distinción, a narrativa modernista devecía por “unha voz propia” que “escribe sobre o que coñece” para “amosar en troques de contar”. Os recursos narrativos empregados, primeiro, pola novela modernista de comezos do século XX e, logo, pola posmoderna ou reflexivo-experimental a partir da Segunda Guerra Mundial deixan de lado a coordinación sistemática da perspectiva individual do personaxe coa da súa comunidade a través do estilo libre indirecto, que era a práctica habitual do realismo de fins do XIX, para pasar a centrarse na subxectividade como ámbito da representación literaria.

A idea de propiedade e o culto da individualidade é o que a define esa narrativa da que Franzen logrou independizarse. Unha narrativa que, fronte ao realismo, se caracteriza por empregar a subxectividade ao se limitar a tres aspectos:

a) autorreferencialidade (literatura dentro da literatura: préstase atención ao feito de escribir ficción);
b) voz propia (autopoiese: sistema de autoconstitución do suxeito);
c) focalización (subxectividade como forma de diferenza).

Así e todo, xa Roland Barthes na súa obra Le Degré zero de l’écriture fixo unha crítica acaída desa narrativa actualmente dominante que se limita á realidade subxectiva e, como consecuencia, queda pechada no nihilismo da visión individual:

“A realidade non é nin absurda nin misteriosa, é clara, case familiar, reunida a cada instante e contida nas mans de quen escribe; atura a enxeñosa presión da súa liberdade. Para todos os grandes narradores do século XIX, o mundo pode ser patético mais non está abandonado, xa que é un conxunto de relacións coherentes, xa que non existe superposición entre os feitos escritos, xa que quen o conta ten poder para rexeitar a opacidade e a soidade das existencias que o compoñen”.

Non é raro actualmente atoparse nalgún momento con esa “fame” de ser alguén, con ese desexo irrefreable de encontrar un lugar no mundo onde a voz propia sexa escoitada e celebrada. Mais, ¿que ocorre cando esa procura da identidade se converte nunha forma de depredación?

Na súa nova achega narrativa, Jonathan Franzen desmonta un dos mitos máis queridos do humanismo intelectual: a idea romántica de que a arte nos eleva moralmente. A través de Adele, o autor de Crossroads revélanos que o talento non é un camiño cara á virtude senón que pode chegar a ser un exercicio de egoísmo e mercantilismo sofisticado.

O mito do artista: o talento como licenza individual

A traxectoria de Adele non é unha simple mudanza de afeccións; é unha transmutación visceral da fe. A protagonista non “descobre” o teatro senón que o abraza como unha nova relixión para substituír o fervor do cristianismo. O catalizador desta metamorfose é outro personaxe, un profesor hippie que chega de San Francisco e racha con todas as regras establecidas.

Para Adele, este profesor é unha figura ambigua: ¿encarnación de Cristo ou personificación de Satán? Esa incerteza subliña a tese de Franzen sobre o que chama “mitoloxías definitorias”. A arte xa non aparece como unha vía de escape recreativa, pola contra, configúrase como un novo sistema de crenzas absoluto que esixe o mesmo fanatismo ca a Igrexa. O escenario convértese nun altar pagán onde a salvación xa non vén do Espírito Santo senón do aplauso.

Tal como afirma Franzen na entrevista sobre a súa nova obra:

“Interésanme as mitoloxías definitorias das persoas e o xeito no que unha serie de crenzas se pode transformar noutra co tempo.”

Existe a compracente convención de que interpretar a Shakespeare ou buscar a beleza humaniza o individuo. Franzen, coa súa habitual capacidade para desvelar a condición humana, esnaquiza ese espello. A través do personaxe de Adele, o novelista suxire que o talento extraordinario non só pode coexistir cunha responsabilidade e compromiso dubidosos, a miúdo tamén se alimenta deles.

Para Adele, non hai redención no teatro; hai unha liberación da responsabilidade individual. Franzen é tallante ao afirmar que, como se fai evidente no narrado, o personaxe non se converte nunha “boa persoa” segundo os estándares convencionais. O talento actúa como unha armadura que protexe o artista do escrutinio moral, permitíndolle operar nun espazo de impunidade ética mentres o público queda cegado polo seu brillo espectacular.

“Non está en absoluto claro que o teatro faga dela unha ‘boa persoa’, no senso da moral convencional. É evidente que o narrado suxire o contrario.”

O exercicio do control absoluto

¿Por que, por exemplo, Adele prefire a risa a calquera outra reacción no teatro? Non é por xenerosidade, é por afán de poder. Franzen describe a risa como unha “ambrosía” que calma a ansiedade do artista. Mentres un público en silencio é un perigo latente —un grupo de persoas que poderían adoptar unha posición de distancia crítica—, a risa é a proba irrefutable de que se ten o control do tempo e da mente do resto da xente.

O escenario é o lugar dun exercicio de dominación onde o artista “fai calar” a audiencia. A risa é a confirmación de que o “mercantilismo da atención” foi un éxito: o artista entregou pracer e, a cambio, o público entregou a vontade. É o narcisismo máis puro disfrazado de entrega artística.

“Para Adele, conseguir risas mentres actúa é como a ‘ambrosía’… Así sei que teño a súa atención total.”

Aritmética do abandono e mitoloxía do sacrificio

O punto máis polémico da concepción de Franzen reside no que poderiamos chamar a “aritmética do abandono”. Adele, vítima da neglixencia dunha nai ausente, acaba repetindo ese patrón circular co seu propio fillo, Jasper, ao que deixa ao coidado do profesor exhippie para continuar a súa carreira teatral.

Non se trata dunha cuestión circunstancial senón dunha elección consciente. Adele refúxiase na “mitoloxía da arte” —esa idea de que o talento serve a un ben superior— para xustificar a súa propia carencia de responsabilidade. Franzen expón un cálculo utilitarista brutal: o suceso artístico lexitima o abandono dos vínculos primarios sen os substituír por outro tipo de vencello xa que a liberdade da arte só traballa como alimento da subxectividade, non como alicerce dunha relación escollida libremente. Na balanza do artista, a excelencia sempre pesa máis ca a xenerosidade.

“Que é deixar un neno infeliz na casa comparado con mandar desde o teatro cincocentas persoas contentas á casa?”

A historia de Adele non é un relato illado, pola contra, trátase dunha peza fundamental do mundo narrativo de Franzen. Se os seres humanos aprendesemos dos erros dos nosos devanceiros, como ben di o autor, a literatura non tería razón de existir. Adele é a proba de que o talento pode ser unha condena que nos obrigue a escoller entre ser un grande artista ou un ser humano decente.

Este adianto que publica The New Yorker co título de “A Talent for Seeming” (Talento para aparentar) e está escolmado do que vai ser a novela continuación de Crossroads dá unha pista fascinante ás persoas lectoras dunha obra novelística que recupera con acerto o papel dos personaxes de ficción na narrativa literaria. O universo de Franzen espállase para confirmar que a súa gran narración sobre a fraxilidade e o egoísmo da familia norteamericana está lonxe de rematar. A pregunta que queda no aire é se Adele, ou calquera de nós, é capaz de rachar coa pauta da subxectividade dominante ou se estamos destinados a sacrificar o mundo no altar do noso propio recoñecemento.

Bibliografía

“¿Crise do realismo ou crise do modernismo? Notas sobre o estado actual da literatura. euseino.org, 21 de xullo de 2020.

Barthes, Roland, Le Degré zero de l’écriture, in Oeuvres complètes, vol. I, 1942-1961, páxs. 169-224, París: Éditions du Seuil, 2002.

Franzen, Jonathan, “A Talent for Seeming”, The New Yorker, 8 de xuño, 2026.

Treisman, Deborah, “Jonathan Franzen on Talent, Theatre, and His Next Novel. The author discusses his story ‘A Talent for Seeming'”, The New Yorker, 1 de xuño de 2026.