“Decálogo da novela”, por Xurxo Borrazás

“A tenda de a peso e a patacón”, cartel da Works Progress Administration (EUA), ca. 1941.

Dos novelistas que comezaron a publicar na década de 1990, Xurxo Borrazás é un dos que máis leva escrito e reflexionado sobre o oficio de escribir e, en concreto, de escribir novelas. Non só nos seus libros de ensaio senón tamén na súa obra novelística, o autor de Brevedume non deixa de debullar o xénero literario da novela, arrincando camada tras camada ata que o miolo queda ao aire e os sucesivos estratos expostos ante a ollada de quen le. Neste decálogo, Borrazás consegue sintetizar todo o seu aparente escepticismo non para entregar unha síntese, máis ben para ditar unha sentencia: a da morte da novela como afirmación de que a ficción soamente como cadáver pode existir. Ao contrario da maioría das narradoras e narradores actuais, desta segunda década do século no que vivimos, a persoa que escribiu Eu é consegue extraer vida dun obxecto morto, é quen de representar o que para el —e para uns cantos máis, non para a maioría— é un ente inerte. A novela. Decididamente, o que interesa de Borrazás non é que sexa un bo rapaz senón que é un bo escritor.


Sección coordinada e editada por Iván García Campos

Cigarros de chocolate

1) Chegamos tarde. A novela morreu efectivamente hai tempo, non de maneira traumática senón coma eses anciáns que un día aparecen momificados na butaca fronte ao televisor e levan alí tres meses. Chegamos tarde e os escritores de novelas que se cren vivos están un pouco mortos. A xente respéctaos igual que se persigna ao cruzarse cun enterro, por superstición.

Un cadáver tende a cheirar e o da novela fíxoo no primeiro terzo do século XX. Os que a partir de entón a cultivamos somos Norman Bates a custodiar a momia da nai recluída no soto, falándolle e falando por ela, penteándoa, vestíndoa e recibindo as súas instrucións de eliminar todo atranco á nosa relación edípica. Hai, con todo, quen prefire pensar que a novela non morreu, só cheira raro.

2) Hipóteses. O asunto de que a un lle deixen de gustar as novelas tense debatido arreo sen chegar a conclusións, só a hipóteses. Non vos riades pero isto ocórrelle a moitas persoas pola volta dos cincuenta, unha especie de menopausia ou andropausia literaria, cando a mente comeza a tirar do corpo como dunha carga e non ao revés, como acontece na xuventude.

É unha hipótese. Pouco convincente porque leva a pensar que quen continúa a ler e escribir novelas está en mellor forma que quen se inclina por outros xéneros, e non é necesariamente así.

3) A culpa. A teoría hormonal contra a ficción deixa libre de culpa a linguaxe. Con todo, seguimos a tolerar as ficcións no audiovisual, son as novelas as que nos tiran para atrás.

Tampouco isto nos convence porque en diarios, artigos ou ensaios a linguaxe non se nos atranca. Debe ser unha desconexión ou paralaxe entre a linguaxe e a ficción, unha interacción que se volveu incapaz de xerar imaxes verosímiles e convincentes.

E, aínda así, tampouco isto convence porque son igualmente as tramas as que nos enchen de preguiza, a candidez contractual da ficción compartida, a división en capítulos, as descricións plásticas, os diálogos áxiles, a estrutura de montaxe, a frase ben construída, a xestión do tempo, os dramas corais, os nomes dos personaxes…

4) Claustrofobia. A inmanencia consubstancial á novela, na que cada elemento narratolóxico rende contas apenas ante o resto de elementos do propio artefacto, quítanos o aire. A necesidade absoluta do autor ten algo de despótico. Dito isto, é o peche claustrofóbico e a resolución autorreferencial das tramas o que atrae a moitas persoas á novela. Fronte a ela, os xéneros aos que non lles abonda coa coherencia interna, nos que o contido rende contas ante aquilo que se permite prescindir de nós, isto é, a realidade, axúdannos a respirar.

5) Ata o filtro. Lembrades aqueles cigarros de chocolate que mercabamos de cativos? Primeiro pensabas: “Que sofisticado”, finxías darlle bocaladas ata que comezaba a derreterse, caías no ridículo do choio, abandonabas a impostura e fincábaslle o dente. Quen non ten abondo coa realidade e segue inclinándose pola ficción lémbranos a un adulto que pretende fumar os cigarros de chocolate ata o filtro.

6) Intolerancia. Máis que desinteresarnos nas novelas por un motivo razoado, o que sentimos por elas maniféstase cos síntomas dunha intolerancia alimentaria. A separación entre mythos e lógos é tal que escoller un tipo de linguaxe implica despedirse do outro.

Poñérmonos en modo de escribir ficción é poñer o carro diante dos bois e resúltanos nesta altura tan antinatural coma lerlle as obras de Heidegger a un pastor alemán e pensar que nos entende. Con “pastor alemán non nos referimos a un pegureiro nin a un cura.

7) Dualismos. Afirmarse na ficción é supoñer que entre ficción e realidade existe unha fenda, outrosí, entre o corpo e a mente, entre o natural e o artificial. Cos anos imos observando que todo é máis complexo e entretecido e eses dualismos son interesados. A intolerancia da ficción ten, pois, base política. Os libros que non son de ficción lémolos cos ollos e co cerebro. Cando sostemos unha novela, o cerebro concédese un descanso e deixa o labor en mans dos ollos. Por iso nos interesan as novelas que ao tempo son documento, ou reflexión persoal, máis aínda se suscitan a dúbida de que sexan literatura. Non precisamos omnisciencia, abóndanos coa ciencia. As novelas, ademais de selo, deben non parecelo.

8) Fanáticos. A ficción é unha maneira de organizar a experiencia, non a única. Os autores que no comezo das novelas sementan intriga e, cando se achegan ao remate, atan cabos e despexan incógnitas, prodúcenme o efecto dunha estrutura que se ten de pé a base de anacos de fita adhesiva industrial. Hai na narrativa e no cinema verdadeiros fanáticos da fita americana

9) Contrapesos. Discernir entre realidade e ficción é encerellarse en se o que temos no prato é arroz con chocos ou chocos con arroz. A realidade axúdanos a non obsesionármonos coa ficción, a ficción a non obsesionármonos coa realidade. A dispersión axúdanos a non caer na monomanía, a monomanía literaria a non perdérmonos na dispersión. Son os contrapesos os que fan que as tensións se equilibren. A saúde mental ten algo de enxeñería, a miña é unha ponte atirantada.

10) Nin rastro. Por último, están as narracións sen plan, que non atenden a razóns e disolven as hipóteses sen recorrer a argumentos. Artefactos mestizos que non convencen senón que vencen, e cando vencen non colonizan, vanse. Novelas de paso, que se resisten a ser escritas e van eliminando calquera rastro do que querían ser. Novelas feitas de narrar, sen máis historias. Porque narrare, humanum est pero hai narración máis alá das novelas.

Decálogo da novela

“Dixen sen máis (e 3)”, por Hélène Cixous

A Carta Postal

Pódense ler estes envois como o prefacio dun libro que endexamais escribín. […]
Xogamos a carta postal contra a literatura, a inadmisible literatura.
—Jacques Derrida—


Tarxeta postal (1900-1905), por Arsène Cadiou

Coa terceira e cuarta das súas cartas, rematamos a colaboración de Hélène Cixous nesta sección dedicada á correspondencia. Como diciamos nas entregas anteriores, partimos da idea de que toda correspondencia é de todo o mundo para todo o mundo, comeza e remata aí, na súa propia literalidade, non no suxeito que a escribe nin naquela persoa á que vai destinada. Pódea ler calquera, está fóra de si, no mundo.

Nestas dúas cartas derradeiras, Hélène Cixous preguntáse polo senso das cousas. Nunha situación de excepción, a filósofa e literata recorre á imaxe dun Berro que a esperta en plena noite. Ese mesmo son que as demais persoas tamén puidemos oír, de aí o título desta carta: “Coma todo o mundo”.

Oímos o mundo: “Un Descoñecido pero non de todo.” O suxeito saíu do seu encapsulamento e fíxoo, paradoxalmente, ao se ver obrigado a encapsularse por decreto. Unha carta breve —para un longo adeus—, esta xa de 2021, pon o ramo a esta correspondencia sen a deter. A correspondencia é a de todo o mundo con todo o mundo, a que se detén mais non para definitivamente.

Tradución do francés e notas de Cecilia F. Santomé.


Agradecemos especialmente a Hélène Cixous a súa xentilexa e xenerosidade por permitirnos dar a coñecer estas cartas.


Sección coordinada e editada por Cecilia F. Santomé

“Coma todo o mundo”, por Hélène Cixous

Seica escribín: “Todo o que se abre ten algo que dicir”, segundo me di ao teléfono Cécile M. o 2 de abril de 2020. Sería en Hyperrêve, puntualiza Cécile. E eu subliño: se lle poño a data de hoxe a este enunciado modesto é por prendelo con alfinetes ao seu sitio efémero neste tempo van van1 que cae salvaxemente de cu día tras día, coma un trapecista que, polo gordo dun pelo, erra no salto cara á randeeira.

“Todo o que se abre, mesmo unha maleta, ten algo que dicir”, engade Cécile-ao-teléfono. Pensa —ou agarda— que eu teña algo que dicir sobre o que ela denomina o “Acontecemento”, a falta de algo mellor. E eu certifico que: non teño maleta (saín tan ás présas, levantei o voo en dúas horas, dous gatos, dous bolsos, sen pensamento, sen escritura, sen exemplo).

(Tempo despois, ou un pouco máis tarde, cando o pensamento saíu con cautela do seu silencio, viu como se despregaba en forma de siluetas animadas sobre o fondo crepuscular da memoria a ancestral e máxica escena do éxodo, un dos contos de fadas que Omi, a miña avoa alemá, me contaba cando eu tiña catro anos, na década de 1940; todo o mundo marchaba cos macutos ao lombo, e, a min, preocupábanme os gatos.)

Volvamos á maleta:

Estou autodesvalixada. Nada que dicir que poida atinxir a resistencia da escritura. Nada onde a escritura poida estender a súa alfombra mentres se tece unha frase. Nada onde.

E a experiencia salvadoramente humillante: agora, calquera escrito perde o seu esplendor, o seu valor, a súa razón, sobre todo, o propio día da súa emisión. Pensamento? Caducado. Os complementos e os adverbios de tempo reciben un bo golpe. Só queda en pé “agora”. Porque é un indicador da enunciación, di a miña filla. Todas as condicións necesarias e naturais para a cristalización, aínda que sexa rápida, ou para a maduración dunha páxina, dunha reflexión, foron momentaneizadas, pulverizadas.

Iso non quere dicir que non escriba. A máquina escritora está en modo instintivo pero sen nada que dicir; é coma se me asoase: nada que se poida compartir.

A porción necesaria de irresponsabilidade que lle garante á autora a oportunidade de escribir foime confiscada. Baixo o peso dunha responsabilidade que paira sobre a miña cabeza coma unha condena ao desterro nunha peza de Shakespeare. Que abatemento!

Expúlsanme. Coma a todo o mundo. Expúlsanme do mundo e de min. Coma a todos e cada un de nós. Todos perdemos o que se abre. Todos baixo chave. E non só todos os recluídos sobre os que viñamos camiñando ata onte mesmo, non só as recluídas de sempre. Todos e todas as todas e os todos. Todos os que tosen dun xeito ou doutro: de verdade, por imitación, por ansiedade. Todos, medo. Onde estamos? No corredor, todos. Nunca fomos tan parellos; nós, os milleiros.

O “Acontecemento”, sopra Cécile.

Doce, paciente, confiada, Cécile esboza unha palabra que me podería espertar.

“O Acontecemento, o pensamento de Jacques Derrida”, tentea Cécile; H., inmóbil, pensa: “Non ten cabida aquí o pensador do Descoñecido, que é cousa da impensabilidade deste Acontecemento”.

Estoutro non o coñeceu Jacques Derrida; el non pode imaxinar este Acontecemento, o que ten de acontecemento este Acontecemento é que non é humano. Sobrepasa, pasa-sobre.

Sen nada que dicir, calo. Coma todo o mundo. Nós, pobres seres humanos, xa non podemos deixar de falar sen dicir nada. O Ano do Lento Silencio Interior.

O peor que nos acontece nesta intolerable crueldade, o que nunca se lle inflixira aínda aos chamados “mortais” é a abolición do dereito humano á súa morte, á súa derradeira escena.

Non poder morrer coa morte dun, cun capítulo final, canda os seus, é un suplicio que só argallaran os demos do século XX. Aqueles demos eran homes pero neste caso non hai nada que dicir: os demos non (nos) falan.

O único que queda é berrar. É todo canto está na miña man.

Podo falar cun Berro. Ese Berro aconteceu na noite do 2 ao 3 de abril de 2020. Interésame especialmente describir ese Berro. Nunca escoitara un Berro tal. Estaba durmindo. Ou seica non. Lembro que entrara nun cuarto pequeno sen nada particular, non sei onde —iso non importa; pero, que facía alí?—. Deume polo menos tempo a sorprenderme, a inquietarme, a facerme preguntas? Non, pois nese mesmo intre produciuse unha explosión. O ouveo partiu do meu corpo coa forza dun proxectil. Espertoume á bruta, coma se fose un ataque.

—Que foi ese berro?, dixo a forma da miña filla en camisón á porta do meu cuarto.

Díxenlle ás présas: “Un pesadelo”, para que quedase tranquila.

—Foi moi agudo, contestou a miña filla.

E eu xustifícome: se ese Berro berrou foi por causa da violencia enxordecedora do Berro. Iso foi o que me espertou. Ese Berro deume medo. Berrei.

—Houbo un Berro grande e logo unha especie de berro menor, dixo a miña filla.

—A que hora se botou fóra ese berro?, dixen eu.

—Algo antes da medianoite, dixo a miña filla.

A miña filla e mais eu demos volta arredor do Berro. Tiñamos medo.

—Isto vén confirmar o estado de excepción mental no que me atopo. Coma todo o mundo.

—Era un golpe de teléfono estridente no medio da noite. Un golpe, dixo a miña filla, de

—Espertoume, dixen eu, e, así e todo, non o escoitei.

—Viña de ti. Non o entendín.

—A esas horas, unha non pensa con claridade. Iso dixemos.

—Era un berro bastante forte. E era agudo, iso deixoume impresionada. Non era o teu rexistro habitual. Creouse un decorado, coma nun dos contos extraordinarios de Poe. Non era un berro xubiloso, fíxome erguer. Un miaño estridente, conta a miña filla.

—Entrei nun cuarto pequeno, un cuarto inexistente, díxenlle. Se puidese pensar, diría: unha pequena trampa. Había porta? Non. Fiestra? Non. Ao baleiro. Fóra do tempo. Entón é

Alguén

Un home           ao xeito

Un Descoñecido pero non de todo

Era o meu terceiro medo desde o comezo. Nos dous primeiros, tivera medo por e de alguén próximo. Tremera. Batera comigo unha Vertixe. Amparárase de min entón o medo por duplicado: o medo e o medo de ter medo e, xa que logo, a vertixe. Esta era diferente.

—É terrible sentir que recoñeces un descoñecido, dixen.

Recoñeces alguén que nunca viches pero que debiches de “ver” hai mil anos, antes da túa era. Antes da era.

O verdadeiramente terrible era crer recoñecer que o home estaba composto duns cantos homes, entre os que ti crías recoñecer un ou dous, mais que preferirías non coñecer nunca ningún. O home —vino eu— era a hostilidade personificada, era o inimigo. Bastante novo —antano, dirían que “no mellor da vida”, na plena violencia do home. Na homeviolencia—.

O que me aterrou realmente foi que era un aparecido. Pero non unha Pantasma, non era o rei asasinado. Nada de armadura. Máis ben, un atavío clásico, do século XX, talle de 1 metro e 75 centímetros, rostro común e impasible, de pel bastante bronceada, lonxe da palidez. Non era un morto. Era alguén que estaba vivo. E era a morte. Un home vivo e enteiro. Ollaba para min. Eu mirei para el. Coa sacudida do recoñecemento, botouse fóra o Berro.

Nas horas que viñeron tras a medianoite, repasei pouco a pouco todos os elementos da escena do soño dun xeito lúcido, traducíndoos.

Aquel home era unha síntese das Hostilidades. É polimorfo. Tempo atrás, infestoume. Unha non se ceiba del por completo, endexamais. Pode facelo recuar, manténdoo na zona dos refugallos. Iso reteno.

Debía de ser o Virus, dixen.

Non me atrevera a pensar niso. Polo de agora, botara instintivamente fóra a palabra do meu cerebro.

—Poder pegar berros non é mala cousa, dixo a miña filla.

—Sabes como se titula o meu texto?, díxenlle.

—Cal texto?

—O que non escribín, dixen eu.

—”Virus”?

—Non, dixen.

“Coma todo o mundo.”

Díxenlle a Cécile: non son quen de escribir. Ademais, sinto que non debo escribir ese texto. Coma todo o mundo.

4 de abril de 2020

Hélène Cixous

canda Anne Emmanuelle Berger

17 de marzo de 2021

Amigo/-a/-s:

O 10 de abril terá lugar o noso derradeiro seminario —cando menos, no formato e na tradición que a Maison Heinrich Heine nos garantira durante ben anos—. Acáboo de saber. A nova foime revelada hai uns días coma un “acontecemento”. Pasei un tempo remoendo e machicando a cousa e as súas consecuencias —para vós, para min, para nós—, buscando a maneira de responder a este imprevisto que semellaba, accidentalmente, unha cartiña do Virus.

Pensei nunha ducia de escenarios. Velaquí un deles: quizais sexa un sinal do Destino, que me di: “Hélène, non che faría mal parar. É tarde, é hora”. Outro: “Así é a morte, logo? Ai!” Pois non, sigamos. Outro: … etc.

Finalmente, cheguei a estoutro: en principio, o 10 de abril imos parar. Valeranos de aniversario. Deixamos pasar uns meses. Despois, en resposta ao convite do CIPH2 —que, desde 1983, non perdeu folgos—, poderiamos retomalo de cara á volta ás clases do 2021-2022. Iso dános tres sesións. Así sexa. O que descoñezo é que formato nos deparan os Acontecementos Inventados polo Virus. Rezoomarannos ou liberarannos? En que illa nos van guindar en tanto que náufragos sobreviventes? Neste día, 17 de marzo, un ano máis tarde da declaración de guerra de 2020, o que (me) (nos) propoño é un programa de catro ou cinco sesións en 2021-2022. Veriámonos cada dous meses, aproximadamente. Iso permitiríame replicar os Ruídos do mundo. Que vos parece?

Tendes marxe dabondo para transmitirme as vosas primeiras impresións.

Nestes tempos, estráñovos moito. Os vosos rostros, os vosos sorrisos, as vosas voces. Non quero rematar sen vos volver a ver.

A vosa Hélène Cixous


1 Malia non ser a tradución máis acaída para o francés “vain vain”, propoñemos esta para conservar a sonoridade do sintagma de partida, moi próximo a unha onomatopea.

2 Collège International de Philosophie, fundado en 1983 en París por iniciativa de François Châtelet, Jacques Derrida, Jean-Pierre Faye e Dominique Lecourt. Seguindo o modelo das universidades abertas, organiza ao longo do ano seminarios, coloquios, conferencias e xornadas de estudo para fomentar o pensamento filosófico.

“Dixen sen máis (2)”, por Hélène Cixous

A Carta Postal

Pódense ler estes envois como o prefacio dun libro que endexamais escribín. […]
Xogamos a carta postal contra a literatura, a inadmisible literatura.
—Jacques Derrida—


Tarxeta postal (1900-1905), por M.-P. Verneuil

Coa segunda das cartas de Hélène Cixous, continuamos esta sección dedicada á correspondencia tal mostra dunha literalidade que rexistra as cousas mundanas. Como diciamos na entrega anterior, partimos da idea de que toda correspondencia é de todo o mundo para todo o mundo, comeza e remata aí, na súa propia literalidade, non no suxeito que a escribe nin naquela persoa á que vai destinada. Pódea ler calquera, está fóra de si, no mundo.

Hélène Cixous comeza esta nova carta preguntándose “por que sobre esas liñas verticais dos barrotes se estendían sen fin tantos dos seus libros, co lombo tremendo pola urxencia de liscar; por que, desde os catro anos, o seu pensamento tiña por compaña a música implacable e silenciosa desas cordas endurecidas que son os barrotes, dos que non se sabe se tentan enraizar nas profundidades ou se se elevan pola tracción dos soños cara as alturas”.


Agradecemos especialmente a Hélène Cixous a súa xentilexa e xenerosidade por permitirnos dar a coñecer estas cartas.


Sección coordinada e editada por Cecilia F. Santomé

“Dixen sen máis (Carta 2)”, por Hélène Cixous

Neste intre, ao rompente escuro do luns, 30 de marzo de 2020, estaría inmersa na preparación do seminario do 4; paréceme estar vendo o auditorio da Casa Heine e as vosas facianas, nas que leo o que vou dicir un intre despois.

O Asunto, suspendido, era, xa que logo, A Gaiola, ou Vidas, Mortes e Arranxos na Gaiola. Eu seguía as metamorfoses de Albertine baixo chave, e, de aí, no mesmo instante da experiencia mediante a escritura, metiámonos por detrás —ou por diante— dos barrotes das distintas prisións de Kafka, o campión do encarceramento, desde os seus pulmóns dentro da caixa torácica ata os seus pensamentos de besta inseparable do Liebster Vater como domador fracasado.

E, coma de costume durante os anteditos preparativos, H. preguntábase por que sobre esas liñas verticais dos barrotes se estendían sen fin tantos dos seus libros, co lombo tremendo pola urxencia de liscar; por que, desde os catro anos, o seu pensamento tiña por compaña a música implacable e silenciosa desas cordas endurecidas que son os barrotes, dos que non se sabe se tentan enraizar nas profundidades ou se se elevan pola tracción dos soños cara as alturas.

E, mentres vos escribo estas liñas, ante unha muralla de noite, sinto o vaivén de Haia e Isha, as dúas criaturas inmortais que sen compraceron en descender á miña altura en forma de gatas que se/me preguntan por que as manteño pechadas para preservalas das violencias do exterior. En tanto que bamboleadoras, frecuentan o alto dos roupeiros mais de pouco lles vale: é imposible atravesar os teitos, se non é coa imaxinación.

Querido/-a/-s amigo/a/s (aquí,* comezaba unha carta):

Neste lugar, vivimos coma vós na irrealidade do presente.

Todo está enfeitizado. O espazo arredor de nós era inmenso ata o día da maldición. A antedita inmensidade foi sepultada baixo a prohibición aos seres humanos cun toque de cinsas invisibles. As árbores que bailan para nós a danza do ventre están espectralizadas. Iso é que estamos insufriblemente sometidos ao sino da empatía. Nas interrupcións da Historia, a estreiteza das células en que se atopa detida a maior parte de nós ocupounos o cerebro; está estritamente prohibido e é imposible gozar máis alá dos lindes restrinxidos pola lei. Mesmo en soños, unha xa non sabe ben onde está.

Un miserable seminario menor remoe a noción de Umheimlich. Desta vez, estamos envoltos nas cintas de Umheimlich coma se fosemos momias. «Faixas»? Ousa preguntar a voz do seminario. Man ninguén ten o forno para bolos.

Coma a vós, dóenos a boca do corazón, todo nos doe.

O ano que vén…

Ai! “O ano que vén”!: vaia expresión! Tanto escintila, ao xeito da espada do arcanxo, que me fai deter en seco.

Así que o que trataba de dicir era: o ano qu… e de aí en diante, iriamos máis tarde os sábados ao seminario e

Non habendo tordos, teño uns cantos merlos que propoñervos. Asubían, triunfantes, e andan entretidos arredor da casa, da que son os propietarios indiscutibles mentres que nós somos os seus náufragos.

Esta é unha metáfora de segunda man, agora vola traduzo: non habendo seminarios, serei quen de compartir, coa axuda dos deuses, que tamén se ceibaron do xugo humano, algúns merlos de abril convosco?

Hèlène


* “Aquí”, antonomasia da casa xeórxica de Arcachon, que foi consagrada aos labores da escritura tras a morte en 1961 dun dos meus fillos e o nacemento doutro. Aquí é onde eu leo. Oxalá poidades estar todos vós ao abeiro dos vosos sólidos “aquí”. (N. da A.)

“Dixen sen máis (1)”, por Hélène Cixous

A Carta Postal

Pódense ler estes envois como o prefacio dun libro que endexamais escribín. […]
Xogamos a carta postal contra a literatura, a inadmisible literatura.
—Jacques Derrida—


Tarxeta postal (1900-1905), por Alfons Mucha

Iniciamos unha sección nova encabezada cunha cita de Jacques Derrida e cun título idéntico ao dunha das súas obras. Pódese dicir que se trata dunha homaxe á obra tan admirada por nós deste insigne filósofo, tamén literato, extraordinario lector e escritor. A palabra que marca esa cita é envoi (“envío”), ten varios significados que podemos resumir en dous conceptos contrapostos, ou non, principio e final. As cartas poden iniciar algo, pódeno rematar. As que imos incluír nesta sección non teñen final. Partimos da idea de que toda correspondencia é de todo o mundo para todo o mundo, é mundana, comeza e remata aí, na súa propia literalidade non no suxeito que a escribe nin naquela persoa á que vai destinada. Pódea ler calquera, está fóra de si, no mundo.

Non se trata, entón, de publicar correspondencias entre varias persoas nin tan sequera unha serie de cartas máis ou menos ordenadas. A Carta Postal envíase cun outro fin: deixar constancia dun momento, dunha fulguración, de algo inacabado, tamén daquilo que continuación non pode ter. A sección podería incluír desde unha carta illada a varias cartas de varios remitentes vencelladas ou non por un algo manifesto ou non tan á vista, menos ostensible e, evidentemente, máis mundano, non transcendente.


En 1983, a profesora, filósofa e escritora Hélène Cixous botou a andar un seminario de literatura e pensamento ao abeiro do recentemente inaugurado Collège International de Philosophie, concibido polos seus impulsores (François Châtelet, Jacques Derrida, Jean-Pierre Faye e Dominique Lecourt) como un centro de investigación segundo o modelo das universidades abertas, supoñía unha prolongación da súa experiencia docente no Centre Universitaire de Vincennes.

Case catro décadas máis tarde, o seminario de Hélène Cixous segue a ser un referente na vida intelectual dos campus parisienses. A Maison Heinrich Heine – Fondation de l’Allemagne acolle no seu salón de conferencias os encontros, cunha periodicidade mensual entre mediados do outono e finais da primavera. Durante unhas catro horas, a Cixous crítica literaria, lectora e pensadora tece —na máis pura tradición francesa— unha disertación sobre o tema escollido para cada sesión. James Joyce, Henry James, Jacques Derrida, Ariane Mnouchkine, Michel Foucault atravesan con frecuencia as súas reflexións. Cixous dialoga cos seus referentes ao tempo que o fai coas persoas asistentes.

Cecilia F. Santomé, estudante predoutoral e beneficiaria dunha bolsa Erasmus na Universidade París-Sorbona, foi unha delas no curso 2008-2009. Unha experiencia que tería unha pegada notable tanto nos seus futuros traballos de investigación teórico-literaria coma na súa concepción da escritura.

Década e media máis tarde, os seus camiños volvéronse cruzar cando a pandemia empurrou as autoridades a ordenar o confinamento da poboación. Suspendidos por un tempo indefinido os ritmos cotiáns, instaurado un presente abafante, Hélène Cixous procurou acougo no exercicio da palabra. Palabra dixital, transmitida por correo electrónico, substituta da presenza. Foi así como Cixous volveu forxar na distancia unha relación epistolar unidireccional co seu alumnado. Entre marzo e maio de 2020, a editora desta sección foi unha das centos de persoas que recibiron na súa caixa de correo virtual tres cartas tinguidas de melancolía, incerteza, angustia, esperanza. A última, asinada un ano máis tarde, anunciaba unha metamorfose. Publicámolas en tres entregas traducidas do francés pola propia editora.

Agradecemos especialmente a Hélène Cixous a súa xentilexa e xenerosidade por permitirnos dar a coñecer estas cartas.


Sección coordinada e editada por Cecilia F. Santomé

“Dixen sen máis (Carta 1)”, por Hélène Cixous

París, 14 de marzo

Dixen sen máis: vouvos escribir unha carta.

Coido que unha especie de voz interior me ditou estas palabras, que xa eran unha promesa. Un chimpo, tan inspirado e cheo de vitalidade coma o chimpo lóstrego intelixente de Isha ata a campá (enriba da cociña).

Unha carta-chimpo, pois. Acróbata da vida. Agás que non son gato. E pouco despois da idea —cegadora— da carta, veume unha inquietude ben humana, amolada eu pola tarefa, pola aprehensión, por un pequeno remorso, polo temor de decepcionar moitas persoas queridas. Coma sempre, perdín a graza en canto fun tocada por ela.

Cando de min se apoderou a graza, esta debía de ser coma a vella gansa todopoderosa que transporta a Nils Holgersson sobrevoando a pobre terra imperfecta mais que tamén pode deixar caer o ambicioso raparigo.

Aterro aquí. Terra! Carta! Palabra mantida! Eu, que non son Isha, a gata-voadora,1 nin Haia-a-trapecista. Non vou tras delas mais sígoas co corazón e coa cabeza o día enteiro.

Que sexan os gatos! E, se non tedes gatos, entón tede e escoitade os paxaros. E daquela sede paxaros.

Ai, mais isto é unha carta. Un monicreque. E precisa da súa cabeceira bonita. Velaquí vai:

Sábado, 14 de marzo de 2020, ás seis da mañá, a radio-carta divos: ceo aínda escuro pintado cun leito de nubes por riba mais xa

paxaros.

Vedouvides:2 eses, os xenios libres, cumpren a súa misión de anxos, carteiros, modestos filósofos sobrenaturais, sinaturas da inmortalidade. Chi, chi, chi (o chío rechouchío do Vivido).3

Por causa da miña pobre vista, non son quen de os ver. De aí que non lles vexa máis que as voces. É coma se vise coas orellas o fondo mesmo das almas, a lembranza da Vida Enteira: “Deste lado, a ledicia, a continuación, o fermoso despois, é por aquí!”

—Merlo? Merlo. Música por excelencia. E mesmo a voz de Eva, miña nai, que non pode resistir a tentación dun xogo de palabra [sic]: Merlo merlón!4 Cousa que me leva ao dicionario. Como se lle di ao merlo en alemán? Resposta: eine Amsel; e, ademais, é feminino!? Deixo que sigades o voo da Merla de lingua en lingua e que descubrades que a Merla é unha torda de loito.

En tanto que promesa, “o fermoso alén” é sempre un aquí-xa.5

A primeira vez que entrei en contacto co fermoso despois foi en 1940 ou 1941, cando souben que o período de Antes da Guerra, aquela idade dourada que durara uns cantos anos, volvería no futuro baixo a aparencia de Despois da Guerra. Entre ambos os dous, estaba a Guerra, a tebra cos ouveos dos avións e das criaturas mais co ourelo broslado do Ouro de Antes e de Despois.

A propósito disto, velaquí estamos nun Entre ourelado de Ouros. Nós, con esta separación entre nós que non impide, porén, que a carta, calquera carta, nos manteña unidos.

N.

Advirto que me gusta datar; dato ao meu xeito, así: 1940-2020 ou 2020-1940. Tamén me serve de desculpa para lembrar que vou facer oitenta e tres anos, e os que han vir.

O seminario tamén ten varias datas.

Na do 14 de marzo, todo xiraba arredor do Tema da Gaiola. O engaiolamento de Albertine.6 levando canda si todas as gaiolas de Kafka. Para o 14 de marzo, tocaba ler Informe para unha Academia (poñíame dos nervios esta tradución, así que compartín convosco o orixinal: Ein Bericht für eine Akademie).

Quedou patente a través dos barrotes que o 14 de marzo tería lugar a unha altura calquera de abril, co tempo, unha nunca sabe exactamente a hora. Algo que se dá tamén dun xeito delicioso en todo o tocante á literatura, instalada no perpetuo tempo voador.

Así que liamos o que imos ler o… Como nunca o leriamos se só o lesemos o 14 de marzo de 2020.

De onde lle veu o apoxeo repentino a esta carta? Agora seino-síntoo: foi onte á mañá, no intre no que me vin obrigada a escoitar o discurso da Responsabilidade, unha magnífica arroutada de amor. Amor por nós no noso humilde e fiel —e duro— traballo de atención ao texto, esa cociña nosa das palabras, coas especias (velaquí o Merlo intervindo desde a fiestra! Xa son as sete e media da mañá, logo hei deter o bolígrafo e ir agatuñar).

Si, sen máis causa: esta especie de amor mediopaxaro medioanimal7 mediaspalabras, frases, linguas das que nos alimentamos.

Non, non haberá Escaseza.

Imos…

Ata o…

Son as oito. Entrementres, recibín unha chamada de Adel-león-galo-touro-bebé-rir e, naturalmente, de Paxaros, Pombas de guerra

que se traducirá, quizais, un día destes, en iluminación visual.

Aquí volvo. Dicirvos,

P. D.: no 68 (1968), de marzo a outubro-novembro quedamos sen seminario; no canto, o Gran Seminario da Invención da Liberdade.

Houbo semanas nas que non abrimos un libro!

Mais en 2020, de marzo a … … … lemos, alimentáronnos, transportáronnos as nosas respectivas bibliotecas. E, para calquera, Dans le ventre de la baleine et autres essais (1931-1943) [“No ventre da balea”, edición abreviada dos Critical Essays] (Orwell) de sobremesa e Orlando (Woolf), dado que remata cunha Gansa–eira8! Salvaxe. 

P. D.: “Polo que a min respecta, dis, desconfío da palabra ‘fiable’, sobre todo cando vai pegada ao termo ‘fonte’. —Mais, retruco, es quen de distinguir se ti mesmo es fiable ou desconfiable? —Non creo”.

Seguimos

                                                                                                                                          Hélène


1    Quer intencionado quer non, hai un erro de concordancia de xénero entre o substantivo masculino chat, que é o que Cixous emprega aquí, e o artigo e o adxectivo (la, volante) que o modifican. Optamos por harmonizar o sintagma nominal e traducilo como feminino.

2    A miúdo, a autora recorre a termos homónimos ou homófonos para artellar xogos de palabras. Produce así camadas de significado que se superpoñen e multiplican a potencia evocadora do texto. Véxase, neste caso, o uso da forma verbal «v’oyez», inexistente no francés estándar mais que soa coma a segunda persoa do plural do imperativo presente do verbo voir (“ver”) e, na escritura, semella o froito da contracción dun pronome persoal tónico da segunda persoa do plural (vous) e a forma verbal oyez, da segunda persoa do plural do presente de indicativo do verbo ouïr (“escoitar”), hoxe en desuso.

3    Coma se se tratase dunha homenaxe ao seu admirado James Joyce (Hélène Cixous doutorouse cunha tese sobre o Ulises), introduce o termo c.oui (da voz familiar coui, “cocote”?) e crea una estrutura paralelística entre o contido da paréntese (“le c.oui ‒c.oui de la Vie”) e a frase (“oui, oui, oui”) que a precede. O resultado, consideramos, aproxímase á onomatopea dunha voz de ave; por iso, traducimos o fragmento reproducindo vagamente un chiar.

4    En francés, merle refírese ao noso merlo e, con menor frecuencia, a un peixe mariño da familia dos lábridos. En galego, este último recibe o nome de “merlón”.

5    Outra volta, Cixous emprega un neoloxismo para explorar os lindes da linguaxe e engadirlle á carta un pouso poético. Na medida do posible, reproduciranse estes neoloxismos respectando tanto o senso coma a grafía orixinais.

6    Albertine Simonet, personaxe de Á busca do tempo perdido, de Marcel Proust. Presentada no segundo volume desta obra, À l’ombre des jeunes filles en fleur (“Á sombra das raparigas en flor”), é unha das mozas que lle dan título. O narrador pasará da  fascinación inicial por elas a un interese particular por Albertine, que semella alentalo ata que frea en seco os seus avances. Aparecerá de novo en Sodome et Gomorrhe (“Sodoma e Gomorra”), e aquel decidirá casar con ela malia sospeitar as súas inclinacións sexuais. Esa sombra será o eixo de La prisonière (“A prisioneira”), a cuxa atmosfera opresiva fai referencia Cixous nas súas cartas.

7    Con frecuencia, elimínanse signos de puntuación coma puntos e comas. Custa distinguir entre o efecto buscado e o resultado dunha escritura rápida, urxente, non sometida a un proceso de revisión posterior. Á hora de traducir, respectamos no posible a puntuación predominante en cada unidade textual.

8    No orixinal, “Oie-seau”, que viría a ser, literalmente “Ganso-caldeiro” mais que soa coma oiseau (“paxaro”). Para manter tanto a sonoridade coma o referente dese xogo lingüístico, optouse pola solución “Gansa-eira”.