Máis apuntamentos sobre a beleza

[Continuación do artigo “Apuntamentos sobre a beleza” (8-VII-2019), desta volta centrado na repetición e na representación como medios de acceso á beleza.]

 

O ideal

[…] De aí que o fracaso se vencelle co progreso pois o primeiro, ao non cumprir a acción totalmente, ao non acabala, abre a posibilidade da repetición tal como Kierkegaarg a entendía, como a asunción do fracaso do actual e a súa conseguinte perda no tempo, ou fixación do virtual nunha representación.

Ese é o motivo polo que o ideal se afasta do actual. A representación enténdese como fixación, como repetición do intento de acceder ao senso, e esa repetición do fracaso para dotarse de senso anula a virtualidade propia da idea como esforzo, é dicir, como punto de partida, non como posición gañada. O carácter transcendental da representación anula o carácter da acción como ese esforzarse en algo, logo o ideal queda situado no punto inaccesible do eterno, xa que o acceso ao senso queda necesariamente asimilado ao acceso á salvación e ao seu carácter de consumación do actual, na súa subsunción no sen tempo.

Tránsito de Venus 1874-Henry Russell

 

Estadio relixioso

A repetición é a persistencia no ser, tendo en conta que a materia é a primeira que persiste ao ser aquilo polo que existe algo e non nada. A persistencia é o que Kierkegaard denominou “repetición”. Así, o estadio relixioso é aquel en que cada cousa persiste na súa irredutibilidade.

Niso consiste a divindade de todas as cousas. Iso é o que as religa, o que as volve relacionar coa materia, coa súa persistencia.

Nese senso, a representación é un tipo de repetición.

A idea do Bo

Tocante á idea do Bo (sen relación coa noción moral de Ben), ese esforzarse en aceder ao senso tamén é un esforzarse en fracasar pois é no carácter de ser obxectos do devandito esforzo onde podemos atopar o significado do que é Bo en-si.

Iso non nos sitúa diante de esperanza ningunha, soamente, como obxectos desa capacidade de esforzo que fai a materia do mundo ao crearnos, colócanos perante a ignorancia. A de non saber en que consiste precisamente ese mundo que nos forma. Situados fronte a el, seica o único que podemos facer é deixar que ese mundo nos encontre.

Nese fin que ti describes atinadamente como “saciar a fame” é onde entraría a idea de Repetición. Pódese saciar a fame unha vez e logo ter que volvela saciar outra. De feito sempre é así, logo ese fin non é tal fin nin leva a nada máis ca a repetición: a asunción do fracaso do actual e a súa conseguinte perda no tempo, ou fixación do virtual nunha representación. Como un senso e dirección [que] se pode recuperar despois de experimentar a súa ausencia.

[Dun correo de Carlos Lema a Mario Losada, 8 de abril, 2019]

Senso ausente

” […] sabio na maneira de rachar co amor perdido e, se cadra, sabio en facer desaparecer a promesa falsa doutro tipo de amor. Necesita un equilibrio estable. Poida que necesite facer as paces co feito de abandonar a súa namorada, ou se cadra precise manter acesa a chama dun amor vivo. Semella demasiado feliz e, ao cabo, sabe que ela o liberou ao casar con outro home. Mais pode ser unha arroutada, non o sabemos.

En calquera caso, necesita volver a unha vida viable, a unha ‘repetición’ que remate coa súa mágoa.

[…]

No mellor dos casos, a repetición sería a esperanza de recuperar o amor. Nun caso non tan ideal, a esperanza sería a de ‘superar’ o vencello para, desde ese punto de vista, quedar libre de culpa. En xeral, o que suscita a Repetición é a posibilidade de recuperar un senso e unha guía para a vida sen deixar de padecer por carecer deles.”

“Introduction” de Edward F. Mooney,
in Soren Kierkegaard, Repetition, páxs. VIII-IX

Amor lembrado

“O amor lembrado é o único amor feliz, segundo di un autor.* Está absolutamente atinado se un lembra o primeiro que fai desgrazada unha persoa. A repetición do amor é o único e verdadeiro amor feliz. Coma a lembranza, non está derramado pola esperanza, tampouco pola marabillosa ansiedade da descuberta, moito menos aínda pola tristeza do lembrado. No canto diso, gózase da certeza do momento.”

Soren Kierkegaard, Repetition and Philosophical Crumbs,
Oxford, Nova York: Oxford World Classics, 2009, páx. 3

* un autor: o autor é o mesmo Kierkegaard. Contrario á opinión de que un amor perdido é un amor ‘desgrazado’, Constantine [pseudónimo de Kierkegaard] alude ao punto de vista expresado no primeiro volume de Enten-Eller, nas ‘Diapsalmata’, como consecuencia de que nesa vida triste a única felicidade chega a través da memoria —no presente, nada permanece connosco tempo abondo para facernos felices.

[N. dos E. in Soren Kierkegaard, Repetition, páx. 3]

Presente e futuro

“Leibniz: o filósofo alemán do século XVIII afirmaba que o presente contén o futuro: logo o futuro é unha ‘volta’ ou unha ‘repetición’ (dalgún aspecto) do presente.”

[N. dos E. in Soren Kierkegaard, Repetition, páx. 3]

A beleza dos obxectos eternos

“Ademais, prescindindo da presenza real das mesmas cousas noutras ocasións, toda ocasión real está posta dentro dun reino de entes interconectados alternativos. Este reino ponse ao descuberto por todas as proposicións falsas que caiba formular de antemán para significar esa ocasión. É o reino das suxestións alternativas cuxo punto de apoio na ‘actualidade’ transcende toda ocasión real.” (Whitehead, A. N., Science and the Modern World, New York: The Free Press, 1967, p. 156)

Este parágrafo establece unha base metafísica para harmonizar os diferentes tipos de experiencia. Do mesmo xeito que coa xustificación da epistemoloxía, a orientación é realista: as posibilidades non realizadas dos obxectos eternos son reais, non construcións ficticias proxectadas por unha subxectividade na realidade obxectiva. A subxectividade, que é actividade sintética, “prehende” esas posibilidades en determinados tipos elevados de experiencia, coma a arte, a literatura ou a crítica. Hai unha idealidade máis alá da repetición de realizacións pasadas que é accesible aos eventos temporais porque é “dada” obxectivamente.

Mario Losada, “Os obxectos eternos”

Finalidade sublime

Kierkegaard abominaba da mediación e guindou pola borda a Regine Olsen. Despois, a Repetición foi imposible. Ou todo o contrario, aínda é posible se somos conscientes de que precisamos a representación, de que a presenza é moi limitada e de que a representación, como mediación, é a que permite a Repetición que buscamos.

A Infancia do teu poema é iso, unha representación que repite. Hai nel certo determinismo da orixe, a orixe é importante porque durante toda a vida o que facemos é elaborar unha mediación para relacionarnos con esa orixe, esa mediación é a representación e a súa finalidade sublime é modificar a orixe mediante a liberdade de representarnos dun xeito que nos distancia do orixinal, do común.

[Dun correo de Carlos Lema a Roberto Abuín, 3-II-2019]

Dor

Unha das consecuencias polas que a dor é tal reside en que incapacita para o pensamento.

Por iso as relixións se basean na dor. A xenreira que Kierkegaard lle tiña á cristiandade viña de aí, da afección desta última pola dor. Chégase ao derradeiro dos tres estadioso estético, o ético e o relixioso— como resultado da superación da dor. Precisamente iso é a repetición, volver a vivir calquera experiencia, tamén a amorosa, sen padecemento.

Abandonarse

“A Tonje prestáballe o seu curso, tiña unha chea de amigos que ás veces nos viñan ver mais normalmente encontrábase con eles fóra da casa. Eu acompañábaa, aínda que non habitualmente. Fora alí para escribir, era miña derradeira oportunidade, en dous anos ía facer os trinta, se iso era o que quería conseguir tiña que esforzarme. A diferenza dos outros sitios nos que vivira, case non tiña relación ningunha con Volda. Erguíame pola tarde, escribía toda a noite, deitábame pola mañá e arelaba a noite, cando podería volver escribir. De cando en vez, ía en bicicleta ao pequeno centro da vila mercar CDs ou libros mais incluso o pouco tempo que empregaba niso me parecía un sacrificio grande, algo que en realidade non facía por gusto propio. O que descubrín durante eses meses foi a forza da rutina e o poder da repetición. Cada día, facía exactamente o mesmo, así non tiña que desbaldir enerxía ningunha e podía entregarlla toda á escritura. Toda aquela enerxía saía da mesma fonte, tres páxinas nun día, en cen días convertíanse en trescentas e, nun ano, en máis de mil.”

Karl Ove Knausgaard,
Some Rain Must Fall. My Struggle: Book 5,
Londres, Vintage, 2016, páxs. 607-608

Orde

A orde é relativa aos obxectos eternos, polo que, de acordo co principio ontolóxico, as entidades actuais son as razóns últimas da orde. Hai unha ordenación primordial e eterna dos obxectos eternos na ‘natureza primordial de Deus’, que é por iso ‘fonte de toda orde’. Deus, que é inmanente ao mundo temporal, ‘axusta’ en cada caso a orde primordial á orde derivada do mundo actual de cada entidade actual. A orde que observamos no universo, desde a humilde repetición de forma nunha serie das entidades actuais sucesivas que compoñen un obxecto persistente (por exemplo, un electrón durante un lapso de tempo) ata as leis físicas ilustradas por tales series e as súas relacións sistemáticas coas demais series, coma a xeometría elemental do espazo-tempo, atopa a súa razón nas entidades actuais que compoñen en cosmos e ás que a orde se aplica.

Mario Losada,
“O concepto metafísico de orde na ‘filosofía do proceso’
de A. N. Whitehead”, tese de doutoramento,
Universidade de Santiago de Compostela, 2018, páxs. 28-29

O inaudito

A música está concibida para a repetición, é representación mesmo cando é inaudita.

 

“Do ‘novum’ e da novela”, por Roberto Abuín

En diálogo co publicado aquí mesmo en “A ficción ficticia”, neste artigo que reproducimos a seguir, Roberto Abuín propón unha reflexión filosófica arredor do asunto da novela, da articulación de tempo, actualidade e representación no discurso narrativo. A novela como forma do mundo que xorde dunha intención representable na que se simula, como nun reflexo —espello ao longo do camiño tal e como o colocaba Stendhal—, o presente. Un presente que o é dun suxeito e, consecuentemente, dalguén que o representa con engado. O que postula Abuín neste artigo polemiza, ao cabo, coa proposta do artigo citado máis arriba, artellada arredor dunha ficción real, reificada, producida como inscrición e fixación. Por unha banda, a vida representada, a ficción real, como posibilidade de vida e, pola outra, o acontecemento que foxe da fixación da representación e vai cara á destrución dos xéneros literarios. Nesa diverxencia elabórase o diálogo filosófico que xorde destes dous artigos e se cadra tamén se podería elaborar a representación narrativa. Sen a necesidade de fuxir eternamente do consenso mais tamén sen a seguridade permanente dunha verdade que non é tal: a da ficción ficticia. Agora, last but not least, agardamos pola opinión dos novelistas.

 

A luz zodiacal. Observada o 20 de febreiro de 1876. (Gravura V de “The Trouvelot Astronomical Drawings”, 1881). Por Étienne Trouvelot.

 

“Do novum e da novela”, por Roberto Abuín

A necesidade de situar o presente terma moitas veces da contorsión ou revulsión deste mesmo, aproximándoo de tal xeito ao seu contrario, ao seu envés, que toda enunciación sobre o feito presente supón unha anulación deste. No presente habitamos os seres humanos pero non só, e non unicamente os seres humanos. Porén, sabemos que o tempo se estende de maneira continua coma unha reprodución fenoménica dun transcorrer ou devir que intuímos e sabemos, dalgunha maneira, a través dunha representación. Imposible saírmos do reino —espazo, lugar, eido— da representación cando observamos a cuestión central da temporalidade. Tempo e representación van dialecticamente da man.

*

Hai unha dimensión errada, mesmo distorsionada, na relación dialéctica entre tempo e representación: a actualidade. No transcorrer dos eventos que circundan o mundo da vida —constancia inexorable e inequívoca do presente como recorrencia autoconfigurativa— téndeselle a man, unha impersoal man que arrastra o tempo, ao instante puro que define o agora como presenza non eludible. Ese agora que é ineludible (titánico) é o actual. No actual convive a dozura infinda e o fastío máis cruel. Ambas as dúas tonalidades afectivas débense mutuamente.

*

Hai un fulgor que abala no interior do actual: a súa negación. Na negación do actual, na súa contraposición ábrese un estalar alterno, o novum. O estalar que se abre impón unha dóxica, un criterio, unha forma de estar e situar o real como forma de ser radical. A prudencia —a distancia ética— é importante cando o novum abrolla como radición desaforada.

*

¿É posible pensar o novum sen relación co presente?

*

A definición da novela, a súa interna constitución, tenta dirimir os conflitos existentes que a relación de tempo e representación compón como abertura e situación habitable. A solución do conflito —suspensión indeterminada do mesmo— devén unha actualidade que dirixe a atención cara a unha forma de mundo, un mundo da vida representado ou que resplandece como unha intencionalidade enxergadora do (posible) representable. A ilusión do mundo da vida simula en reflexo o presente no que acontecen as vidas humanas. Dalgún xeito hai algo aporético nese feito. Pódese dicir, guiados por razoamentos desconfiados, que se dá algún tipo de tiranía na novela, algo inobservado e que produce unha parálise no pensamento. Velaí a amentada crise da novela. Algo da conciencia decátase da perlesía existente entre o tempo e a representación da temporalidade. A impersoal conciencia, o seu non subxectual e acategorial estar cogitante, percibe o engado da ficción representada.

*

A estratexia social —a dinámica do mercado e a hermética atracción do mundano cara á reificación detentora de mundo administrado como mundo da vida— produce un horizonte no que a dialéctica da conciencia ante a representación queda paralizada. O importante, no acontecer masivo da produción de ficcións, é a inmediata absorción: o estar dentro dun mundo presentido e evitar que a condensación da conciencia cristalice coma un «eu» que se sabe consciente da súa finitude e da apertura a unha continxencia (infinita). O mercado deseña o espazo da conciencia suspendida no agora dunha epifanía que inscribe sobre do mundo da vida o actual. Así pois, a novela privilexiada polo socius dirixido é a novela actual, de actualidade, dinámica, fresca, clara coma o movemento impermanente de todo o que sucede no cotián: o desenfadado, o entretido, o cativante, o fascinante. A forma da novela como xénero socialmente comentado (a eterna presenza do comentario) é a novela actual e que actualiza o estar no mundo, facéndonos asemade “conscientes” de que estar no mundo é unha necesidade e unha obriga pero tamén unha beizón.

*

O pensamento non vive no eido do necesario. O necesario é o seu inimigo declarado. O pensamento xorde sempre da contixencia radical. No continxente hai un incerto que domina con terror (pola súa inconmensurabilidade) e con amor (pola súa liberdade). O pensamento decátase da clausura do actual e refuga de tal clausura. A deriva contemporánea da novela semella envorcada na súa diseminación ou, o que é o mesmo, na edificación dunha observación da razón que a configura. A novela como novum non humano que trama e deseña un acontecer calquera, inesencial, in-actual, procura como ente ou cousa-aí que é o seu fundacional abrirse. A imposibilidade que abrolla de tal arela —¿que fundou a novela senón o desexo e como o ser humano vai apropiarse do desexo sen convertelo en reacción tanática?— é o motor que xera a dinámica transformativa da escrita que novela no transcorrer histórico, que é o transcorrer dialéctico do tempo e da representación. A novela procura a súa outridade: aniquilarse, desaparecer: desfondarse: acernarse nun arkhé (comezo) imposible. Esa traxedia non pode ser esquecida. Quen se esquece diso, esquece o máis vibrante: o suceder ou haber, é dicir, o acontecemento que non pode ser inscrito, o ininscribible.

*

Os escritores que habitan os intersticios ou intensifican o des-fondado, carentes de terreo ou chan, acaso errantes sobre superficies de lóxicas inconexas en perpetua relación co descoñecido, co inventable, non ven a división categorial dos xéneros porque unha categorización de tal tipo resulta obsoleta no desprazamento a través e ademais é absolutista. O xénero impón unha fe que é preciso destruír. A destrución do xénero implica a destrución do sinalamento e polo tanto da coerción política do dicir como lógos.

*

Hai un dicir (lógos) común.

*

Alén do conforme a lei ou pacto, no acomún é onde a escrita adquire o trazo do pensamento antagonista, é dicir, ponse en disposición ao disenso. Unha escrita así levada no seu aparecer non pensa na afiliación senón na disolución, na desintegración, tamén no conformar impreciso e/ou pouco definido. Ante a cohesión do suxeito, a disolución deste. A disolución do suxeito deixa ver o resto, o fragmentado, o descomposto: alí o caos. No caos albíscase a continxencia do formado, o feito de que nin todo tería por que ser así. Unha escrita que escoita este proer sabe que o sublime está incardinado na súa mesma raiceira. A escrita que foxe do consenso subxectual é un nómade que percorre posibilidades por realizar. Estas posibilidades son, en por si, anómicas, é dicir, portadoras dunha contraposición, dunha negación. Talvez o novum agroma ou irrompe ao ser confrontado dialecticamente o determinado do consenso cunha negación que impide o beneplácito do presente coma un longo e demorado estar no tempo da historia (teoloxía da historia) que é o tempo inconsciente do actual cristalizado.

*

Hai tamén, por forza, un dicir (lógos) acomún.

*

¿Que pasaría se o escritor non pretendese convencer, nin asegurar o lugar propio na civitas, nin mostrar a súa sacramentación ante os fregueses do socius, nin escribir para se representar idealmente nun contexto —consciente ou inconsciente— no que o seu pensamento se converte na reificación gozosa dun soño non realizado, dun particular anhelo non cumprido? ¿E se o escritor deixase de se escribir proxectivamente? ¿Se desaparecese? ¿Que acontecería se o escritor desbotase o querer-ser? ¿E se finalmente non escribise ren? ¿Como cala un escritor? ¿Como se ispe de si mesmo? ¿Hai algunha intención neste feito? ¿Acaso debemos acaecer, seguindo o consello nietzschiano, inintencionalmente?

*

Hai unha advertencia que se presenta na linguaxe que produce o disenso: non creas nada do que digo. No disenso hai outra cousa que opera e que é máis importante ca o crer ou non crer: opera nel unha atención. As obras literarias que perduran alteran a percepción e a memoria de maneira significativa, fan sinaturas sobre a cortiza da memoria. Esas obras sábense porque se manteñen constantes e variables (en variación) no interior da dialéctica entre tempo e representación, clausurando o presente para abrilo a un impensable. Talvez outro presente no que un mundo posible —que é real— advén. O real é unha atalaia eficiente para aproximarse ao novelístico como novum pero tamén á filosofía como especulación. Ambas feituras comparten unha mesma base, un mesmo plano de inmanencia.

*

A escrita sempre conduce atención. A atención da novela descende con facilidade ao pozo do común consensual, frecuente, asiduo, no que o morar é tranquilo, dócil. Asemade é afastado o pensamento difícil, complexo, porque lembra o caos que nunca deixa de operar. Non obstante, a novela que se abre ao caos deseña o seu estar como cousa real. Iso non significa que sexa inarticulada pois todo o dito é sempre articulación, mesmo o balbucir ou farfallar. A novela, pois, aberta pola súa metade ao caos do real adquire transversalmente o esplendor dun estar sendo real. Algo diso ten que ver co oracular. O escritor que sabe que é así transformou significativamente a súa vida e non é un engaiolador. A opus nacente radía coma un mundo posible que advén realidade.

 

A cousa e a alma: sobre “Orfeo canta”, de Roberto Abuín

Os nosos colegas de Axóuxere acaban de publicar Orfeo canta. Iniciación, signo & retorno, o esperado libro de Roberto Abuín. O autor de “Ogham, ou arredor da escrita” continúa con este ensaio a súa pescuda filosófica, situada entre a poesía, a narrativa e a filosofía. Unha senda pouco habitual na escritura contemporánea. No artigo que incluímos a seguir, Carlos Lema fai unha análise interpretativa do libro tendo en conta tres parámetros: a idea de obra como inscrición na materia, o pensamento como autopoiese e a representación como posibilidade que xorde da continxencia.

“A cousa e a alma”, por Carlos Lema

Orfeo canta trata de como aprender. De como aprender a falar da cousa, do que existe; de como relacionarse co mundo ou, o que é o mesmo, de aprender a falar da representación.

Falar da cousa (a obra)

Desde o título, esta obra sitúase no canto, nesa posición á que recorre o eu cando non pode dicir o que, falando, querería dicir. Trátase, logo, dunha excepción, a de quen se sitúa, ou pretende situarse, fóra das determinacións. No caso literario, fóra das determinacións de xénero.

Por iso nos temos que referir aquí ás Letras, á filosofía coma a unha literatura dos conceptos. Se todo concepto é representación dunha representación, a literatura de Abuín é a representación dunha alma, a prosopografía dunha psykhé.

Poderíase dicir que o libro é un exilio da alma do autor porque a alma non é quen de recoñecer a súa linguaxe. É o libro o que fala. Coma lle acontece ao protagonista das Palabras, de Sartre, as frases chegan a asustar, son auténticos milpés dos que saen letras e sílabas a golforón, vermes que se estiran nos diptongos e se enredan a si mesmos en meandros que se suceden sen preocuparse de quen le. Desaparecen antes de que ninguén as poida comprender, cunha rara nobreza continúan a rolar cara ao seu final sen que a pausa, a puntuación nin o seu efecto asegure que o discurso estea destinado a alguén.

O libro de Abuín arruína o tempo de quen le. Ese tempo sen devir da imaxe ruinosa que, no remate da obra, fai aparecer o ancestral como presenza constante da inscrición na materia, a pedra como alma. O patetismo desas ruínas ilumina como representación que é: unha ruína válida porque esperta a atención dos demais. O lector, máis que ler, padece a orde procesual do autor, que o obriga a pensar o que el pensou antes. Efectivamente, a escritura aquí é pensamento, tanto durante o proceso de redacción coma na súa reificación: inscrición no lector e materialización da representación, códice-código, palimpsesto, opus.

A formación da páxina é revirada, o autor amosa aversión polo resumo porque a argumentación é transubstansación: da mente ao papel. As ideas déitanse na páxina e cómpre que a lectora as recolla. Quen le ten que ser paciente porque padece o contacto co pensamento alleo. Ese pensamento reifícase no escrito. O pensamento é unha cousa que se resiste a ser asimilada por outra cousa. A inscrición consiste en pasar de cousa a obxecto e equivale a estar dentro doutra cousa, ese “Entoar a sonora formación dos adentros” que transforma o aire da inspiración na forma do son. Unha mente dentro doutra mente, iso pode ser a lectura.

Porque a representación de Orfeo é reificación, non vai en busca da verdade nin ten saudade dunha esencia. Os catro lindes nos que se organiza o libro de Abuín non son limiares que nos abran a algo ausente, que nos leven perante unha presenza perdida xacando, senón os contornos dunha cousa, os límites que debuxan un obxecto e materializan a obra da que este é resultado.

O canto é representación da alma, reificación da voz como obra.

Falar da representación (a alma)

A vida é a propiedade que ten un ser de actuar conforme as súas representacións.

De aí que esta obra só se poida situar no terreo da ontoloxía, sacándoa da leira epistemolóxica para contemplala desde fóra da correlación suxeito-mundo. Por iso nas súas páxinas a dialéctica entre saber e non saber queda anulada e o canto se ergue como cousa sublime, continxencia pura e, ao cabo, materia. A literatura filosófica de Orfeo canta é literalidade: as palabras, a orde na que se colocan.

Tal asceta que é, pois “Orfeo funda a primeira verticalidade autosacrificial”, o autor fai un exercicio arriscado, a contorsión extrema da autopoiese. Ese esforzo, que como todo esforzo que se prece debe fracasar, constitúe o compromiso do suxeito como produtor de obxectos. O suxeito é porque di algo de si mesmo, precisamente nesa autorrepresentación reside a potencia da categoría, do enunciado da autopoiese como causa mundi. Da correlación mundo-pensamento. Así, toda representación está sometida ao suxeito e á correlación suxeito-mundo, pola que só existe aquilo que o suxeito é quen de pensar. A partir desa correlación, a retórica literaria transforma en fáctico e actualiza o que é representación, iniciación, signo e retorno.

Esa facticidade sitúa o suxeito próximo ao punto extremo de toda relación, o da alma elevada na soidade do que soamente é: aliquid. O vínculo co mundo aínda non se esgazou, o oído aínda escoita o canto, a ollada aínda percibe un horizonte que se esfarela, a boca pode sentir os restos dalgún froito e no aire aínda permanece un derradeiro e leve recendo. Mais xa nada se logra apalpar.

“O que Orfeo é (a imaxe que significa) non pertence a ningún ente concreto. No seu a través fala a realidade que todo proceso autopoético desprega en calquera mundo, espazo ou época. Orfeo, Orfea. Axenérico.”

A crítica final ao dado, “esa lúdica imprecación a todo o dado”, parece evitar caer no construtivismo, vicio da razón, consecuencia directa do correlato dominado polo suxeito. Pola contra, aquí o relativismo esmorece fronte á inscrición, o devir anunciado postérgase, a materia inscrita adquire senso.

Velaí a posición que responde á necesidade da alma de se facer valer como representación mediante a convicción e a dignidade perante a continxencia. A posición do sublime, ou aquilo que nos sitúa fronte á incondicionada condición da existencia, todo o que nos fai conscientes do absoluto como algo posible: finitude e infinitude xuntas.

Propoño ler Orfeo canta entre os lindes desa determinación, a máis feble que existe, a que nos fai lembrar aos seres humanos a posibilidade de sermos destruídos e, polo tanto, a que nos fai tomar unha posición con respecto á continxencia. Lendo en dúas direccións opostas, a estender e a limitar ao tempo a potencia da razón.

A actualidade do ensaio, en Sermos Galiza

O semanario Sermos Galiza, na súa edición en papel, publica hoxe (nº 306, 26-VII-2018) unha reportaxe do xornalista e poeta Daniel Salgado sobre a actualidade do “Novo ensaio crítico”.

Logo de facer un repaso das diferentes novidades editoriais, expóñense diversas opinións sobre o xénero ensaístico, entre elas as de Rebeca Baceiredo e Roberto Abuín. A autora de A verdade errada salienta que “co ensaio tes a crenza de que podes mudar o mundo”, mentres que o autor de “Ogham, ou arredor da escrita” afirma concibir o ensaio como “unha tecnoloxía de subxectivación crítica” e como “un espazo de experimentación dun dicir non literario”. Baixo o epígrafe “Editoriais abertas ao impensado”, a reportaxe sitúa a liña de Euseino? Editores na “reflexión filosófica”.

Desde euseino.org celebramos a publicación de reportaxes coma o de Salgado, que sitúan na actualidade xornalística o que Nietzsche cualificou de inactual, ou intempestivo. Esa contradición soamente é aparente pois a propia noción do actual e da actualidade é filosófica de seu. A filosofía é actual en tanto que o pensamento se realiza como tal, en tanto representa o mundo. Os “materiais para pensar” son efectivamente materia, pois o pensamento é tal porque se inscribe na materia, que é a que pensa. Cómpre, polo tanto, non restrinxir a actualidade á actualidade xornalística, tampouco á actualidade política. Como dixo Hans Blumenberg, cando todo acaba sendo política, a política deixa de existir.

De por parte, a posición da filosofía con respecto ao ensaio é fundamental, ata tal punto que é imposible escribir ensaio, mesmo ensaio de actualidade xornalística e política, sen unha base filosófica. Efectivamente, para poder actualizar as ideas, cómpre abandonar a resistencia, que é unha posición fixa, e coller posicións dinámicas para a filosofía no mundo, esa é a finalidade do pensamento filosófico. No abandono da resistencia e da súa monopolización do acceso ao mundo a través do suxeito, no rexeitamento de que o suxeito —liberado ou non, estable ou en devir— sexa o único interese do pensamento, a filosofía retoma a especulación como maneira de pensar o absoluto, como xeito de debruzarse na realidade. Non só a realidade política, que é a realidade do suxeito, senón a realidade do mundo, das cousas, da materia. O ensaio é, esencialmente, especulativo; para ensaiar un pensamento cómpre especular, como dicía Hegel.

Pensar que a realidade significa soamente estar en guerra ou cando menos dispostos a dar a batalla, é unha obsesión que reduce a “interpretación” filosófica e ensaística a un uso restrito. Abandonar ese uso non quere dicir recluír a filosofía en si mesma senón, pola contra, amosar o nexo esencial que a une coa realidade.

A filosofía non pode continuar centrada nun construtivismo xeneralizado respecto dos feitos; a positividade de algo dado e que nos é transmitido non pode ser producida. Velaí unha filosofía positiva e materialista en contraposición á filosofía poscartesiana como filosofía negativa, ou construtivista; de Descartes en diante a certeza filosófica obtense mediante unha construción do pensamento: o que está feito pola mente humana é, por iso mesmo, certo. Pola contra, para unha filosofía materialista, a realidade e os obxectos son tanto máis certos en canto son dados, i. e., en tanto se impoñen á consciencia humana en troques de seren producidos por esta.

Velaí a posición do pensamento filosófico —e, necesariamente, do ensaio con el— como cousa actual, como actualización das ideas na realidade. De feito, a revolución moderna non consiste, como sostiña Kant, en facer depender o mundo do suxeito —e, en consecuencia, da pólis— senón en integrar o suxeito no mundo.

Por outra banda, para reflexionar sobre a actualidade do ensaio, tamén coidamos necesario considerar o papel dos libros electrónicos nos seus diversos formatos (epub, PDF, etc.), que no ámbito do pensamento están cada vez máis presentes, especialmente no que se refire á edición en Acceso Aberto. Nese terreo, habería que situar a política de traducións e a introdución de novas liñas de pensamento, tal como desde Euseino? Editores estamos a facer co realismo especulativo e autores coma Quentin Meillassoux e Maurizio Ferraris.

Outra cuestión non menos importante é a da función das publicacións periódicas (tamén as electrónicas, coma Anotacións sobre literatura e filosofía) en relación coa difusión das achegas e do debate da actualidade filosófica e ensaística. Nese senso, a posición do ensaio sobre literatura pensamos que debería merecer tamén unha atención maior, atención que agora adoita concentrarse exclusivamente na crítica literaria publicada polos xornais. Pensar a literatura tamén é unha das funcións do ensaio; neste país carecemos dunha reflexión fonda sobre a estética literaria, agás achegas coma as de Miriam Sánchez Moreiras e Chus Pato. Ou artigos coma Poesía e infancia. A reflexión ensaística sobre a función da literatura na sociedade actual tamén é ben necesaria, velaí a polémica ¿Cara a onde vai a literatura galega?, así como o ensaio de Xosé Monteagudo no que se expón unha crítica da orientación exclusivamente psicagóxica do feito literario vencellado á recepción e a necesaria reflexión de Inma Otero sobre o papel das mulleres na literatura.

En conclusión, reportaxes coma a de Sermos Galiza serven de estímulo para ampliar a reflexión sobre o ensaio, situándoo en relación co pensamento actual sen condenalo a unha dependencia exclusiva da actualidade quer política quer xornalística.

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave

SaveSave