Baixo a luz da aurora boreal – Ilustradores nórdicos, 3

Cando o redactor Cyrus Graner, que traballaba para a editorial Åhlén & Åkerlund (fundada en 1906 polo xornalista Erik Åkerlund), decide iniciar unha colección de anuarios, coa intención de ser publicados polo Nadal, contrata para ilustralos un artista novo, aínda que non descoñecido, chamado John Bauer. Os temas dos relatos Bland Tomtar och Troll (“Entre trasnos e trolls”) son variados, sendo a característica principal a de que os protagonistas se atopan con seres fantásticos. Este encontro desencadea acontecementos tamén fantásticos que rematan cun final feliz.

Os contos foron encargados ás escritoras e escritores suecos de máis prestixio do momento. Entre os contos destacan För Länge, länge sedan ou o que é o mesmo “Hai moito, moito tempo”, de Anna María Lovisa Wahlberg (Estocolmo, 1858-1933), escritora de contos, dramaturga e tradutora que ás veces empregaba o pseudónimo de Rien. Bauer tamén ilustrou o conto Svanhammen (“O traxe do cisne”), de Helena Nyblom, presente no anuario de 1908. Pero unha das súas ilustracións máis populares é a da Princesa Tuvstarr, personaxe de “O conto do alce Skutt e a pequena princesa Tuvstarr”, de Helge Kjellin, que formaba parte tamén do Bland Tomtar och Troll de 1913, anuario que a partir daquel momento se consideraría un clásico da literatura sueca.

Prinsessan_och_trollen

Durante sete anos, John Bauer recreou os personaxes que aparecían neses contos e, cando o deixou de facer, os seus debuxos eran case máis famosos ca os relatos que ilustraban.

Nado no ano 1882 en Jönköping, unha ciudade situada ao pé do lago Vättern, no sur de Suecia, desde pequeno amosou interese e dotes para a pintura. En 1898 solicitou o ingreso na Real Acadenia das Artes e, aínda que non conseguiu que o admitisen, non se desanimou e pasou dous anos nunha escola para pintores ata que en 1900 o logrou. Ademais de aprender técnicas pictóricas, realizou estudos sobre plantas e traxes medievais, coñecementos que reflectiría posteriormente nos seus debuxos. Durante eses anos de academia, comezou a traballar realizando encargas para diferentes revistas. Na academia foi onde coñeceu á que sería a súa dona, Ester Ellqvist, quen sería modelo para diversas obras do pintor.

Cando Bauer recibe a encarga de ilustrar un libro sobre Laponia, viaxa ao Norte de Suecia para documentarse sobre a paisaxe e as vestimentas propias dos lapóns. Como se dunha posta en escena se tratase e arremedando unha representación teatral, Bauer coloca aos seus personaxes nun primeiro plano sobre un decorado. Moitas veces de perfil, eses personaxes miran cara o espectador ou ben a un punto indeterminado do decorado de fondo. Pero Bauer distínguese e será recoñecido sempre polos seus debuxos de trolls.

Como seres prehistóricos, asentados en grupos e familias estruturadas e organizadas, Bauer dota aos trolls dunha estética propia, con roupas farrapentas, con peiteados e adornos feitos de alfaias peculiares. Con grandes extremidades, desproporcionadas e acordes co seu grao de maldade, paradoxalmente estes seres deixan de parecer arrepiantes. Bauer, igual que Kittelsen (véxase “Ilustradores nórdicos, 2“), logra integrar e mimetizar estes seres coa paisaxe na que habitan, confundíndoos cos outeiros e coas árbores centenarias e cubríndoos de carriza.

Pero a arte de John Bauer reside en que envolve os seus debuxos nun vento solar, creando unha especie de esfera protectora, coma unha burbulla que acubilla o espectador —desacougado pola “maldade” que caracteriza os trolls no texto e que se contrapón a aquilo que recrea a ilustración— salvagardándoo do mal. Abonda unha liña leve, un aceno, un sorriso ou uns ollos saíntes no rostro destes seres con espunllas para que desapareza a desconfianza do lector.

En Suecia, preto do círculo polar ártico, tanto a noite coma o día resplandecen dun xeito particular; Bauer soubo captar esa tonalidade, ese luscofusco que xorde do escuro da fraga: a luz da aurora boreal, a do amencer do norte.

O acceso das mulleres á cultura – Linda Timmermans e a súa “opera magna”

A relación entre as mulleres e a cultura é unha das cuestións fundamentais da Idade Moderna, xa que do acceso das mulleres á vida intelectual e ao saber depende o seu proceso de emancipación. No ano 1991, a investigadora Linda Timmermans (1960-1995) escribe unha tese de doutoramento que logo daría lugar á publicación do libro L’accès des femmes à la culture sous l’ancien Régime (“O acceso das mulleres á cultura baixo o Antigo Réxime”), unha obra magna pola súa extensión e pola enorme capacidade da investigadora para documentar unha historia ata ese momento practicamente ignorada, o que a converte no alicerce indispensable para comprender a posición das mulleres na sociedade moderna.

Ao longo de case mil páxinas de letra miúda, Linda Timmermans expón unha serie de cuestións centrais: o problema do saber das mulleres, a súa conquista do estatuto de autoras, os debates sobre a escritura feminina, a visión dos contemporáneos sobre a influencia literaria das mulleres, a rehabilitación das escritoras denominadas “précieuses” durante o século XVII e decote vistas dun xeito pexorativo, como fai Molière na súa obra Les précieuses ridicules, ou o papel indispensable das lectoras e das escritoras no triunfo de xéneros literarios modernos, coma a novela, fronte á preceptiva ríxida do clasicismo. Referidos fundamentalmente ao século XVII, aínda que a súa investigación tamén fai un balance do estado da cuestión durante a Idade Media e o Renacemento, a autora amosa como todos estes debates, que sacoden a sociedade do Antigo Réxime, han acabar por ter consecuencias fundamentais para a historia da emancipación das mulleres durante a Idade Moderna.

Thomas_P._Anshutz_-_Woman_writting_on_a_table

Segundo Timmermans, na Idade Media non existiu un debate real sobre o acceso das mulleres á cultura, xa que as mulleres son percibidas sobre todo desde o punto de vista dos costumes e da moral. Ata o Renacemento, coa aparición de movementos coma o humanismo e a reforma protestante, non se rexistran cambios; durante esa época, os defensores das mulleres, denominados “campións das mulleres”, comezan a estimular o debate que daría lugar a un xénero literario: o discurso sobre a superioridade das mulleres, con obras coma De claris mulieribus, na que Giovanni Boccaccio fai unha escolma de vidas e de loas de mulleres ilustres. Cómpre mencionar tamén figuras inconcibibles antes do Renacemento coma a de Christine de Pizan e a súa Cidade das mulleres, escrita en resposta á obra do Boccaccio.

Por outra banda, á marxe da cultura profana e no ámbito da cultura relixiosa, cómpre salientar a esixencia da reforma protestante de que as mulleres poidan ler a Biblia en “lingua vulgar”. O humanismo e o retorno aos textos sagrados do cristianismo, posible xa daquela mesmo para a masa de fieis, centran o interese dos humanistas e dos reformadores na instrución das mulleres debido tamén á revalorización do matrimonio e á concepción do amor propia do platonismo dominante na época. Así e todo, o acceso das mulleres á cultura queda limitado á cultura relixiosa, demostrándose o apoucadas que eran as propostas dos humanistas, que, a pesar diso, non lograrían deter os progresos da cultura profana das mulleres, progresos incontestables malia atinguiren soamente as elites.

“Semella, con todo, que a necesidade intelectual das mulleres foi primeiro [ca o movemento en favor da instrución feminina] e que os humanistas e os reformadores responderon coa esperanza de a canalizar.” (L’accès des femmes à la culture sous l’ancien Régime, páx. 43)

Como precisa Timmermans, nin sequera os grandes defensores das mulleres conciben que a instrucción e as ciencias sexan o medio para conseguir a súa emancipación. De tal xeito que “o feminismo do século XVII segue a respectar a orde social” na que a separación dos sexos se considera necesaria.

Dentro destes límites marcados pola sociedade e a cultura do seu tempo e respectando a “necesaria” diferenciación de sexos, as mulleres interésanse pola cultura e poden acceder a ámbitos habitualmente reservados aos homes, entre eles, e singularmente, o ámbito da escritura e o da crítica literaria ou o do ensino doutrinal. Iso vai permitir que as mulleres comecen a facer ver a súa soberanía como suxeitos no caso da literatura, aínda que no caso do ensino, pola contra, sexa un sinal da súa inferioridade xerárquica. Precisamente, ao respectar esa diferenza entre os sexos, as mulleres atopan a maneira de participar nos debates da época.

Así acontece coa participación das autoras na denominada querelle des anciens et des modernes, na que a literatura moderna se enfronta ao clasicismo, tal como xa analizamos neste mesmo blogue no artigo “As primeiras autoras“.

Ao abeirar as prohibicións e introducirse nas fallas do sistema social, as mulleres conseguen que o seu papel na vida intelectual do século XVII sexa todo o contrario de nimio. Co seu inxente labor de investigación, Timmermans demostra que as mulleres, ao aproveitar a contrarreforma e mais o xansenismo no tocante ao ámbito da cultura relixiosa —pois o ensino feminino vaise desenvolver baixo o pulo da contrarreforma— e ao concentrar a súa actividade na que sería coñecida baixo o nome de “vida mundana” como medio de se achegar ao saber e ás artes no ámbito profano, logran acadar un lugar máis sobranceiro na vida cultural e nos debates do pensamento durante o Antigo Réxime.

“A muller sabia, a autora, a teóloga, a mística dirixida polo seu preceptor son figuras diferentes da donna indisciplinata que O. Niccoli estudou a través das gravuras populares: malia elas non loitaren literalmente pour la culotte, coma nas estampas, atribúense non embargantes as funcións masculinas e ilustran dese xeito o ‘mundo ao revés’, asunto que tivemos que evocar en relación coa escritura feminina, coa realidade mundana das mulleres nos salóns, co tipo da muller sabia, co apostolado das místicas, coa participación das mulleres nos debates teolóxicos, …” (Ibid., páx. 816)

Ao tratar no seu libro asuntos non investigados ou que case pasaron desapercibidos ata ese momento, Timmermans logra converter a súa obra nunha fonte de coñecementos e nunha reivindicación da historia das mulleres e do feminismo como parte esencial da historia e do pensamento da Idade Moderna.