A arte do ornamento

Owen Jones (Londres, 1809 – 1874), arquitecto de orixe e cultura galesas, foi un dos teóricos das Artes Decorativas máis influentes do século XIX. Precursor da teoría moderna da cor, as súas ideas sobre os patróns planos e a ornamentación aínda resoan no pensamento de hogano.

Euseino? Editores quere ofrecer a lectoras e lectores, en edición non venal e como agasallo, a tradución para o galego dos “Principios xerais para o axeitamento da forma e da cor en Arquitectura e Artes Decorativas, consonte se defende ao longo desta obra”, un extracto de Gramática do ornamento, a obra mestra de Owen Jones.

Segundo explica Alberta Costa na “Noticia do autor” coa que se inicia esta versión galega:

“O ornamento, ao ser considerado como linguaxe, presenta morfoloxía e sintaxe propias, constituíndo unha unidade expresiva. A morfoloxía ornamental ocúpase así do estudo da estrutura de cada motivo decorativo, ao que considera de xeito autónomo. A ornamentación é concibida como un conxunto de regras que dan lugar a un patrón (pattern). Nesta especie de enciclopedia visual, Jones establece trinta e sete principios que organizan a forma e cor na Arquitectura e nas Artes Decorativas. Estos principios preceden os 20 capítulos que exploran a gramática do ornamento.”

Para descargar o libro en formato PDF, calque sobre a ligazón seguinte:

Principios xerais-Owen Jones

Cuberta-Sombra-peq

Arredor de Blumenberg, e 2

A tiranía terrible: privar a xente da Lebenswelt

Segundo Trierweiler, outra das achegas singulares de Blumenberg estaría relacionada coa idea da metaforoloxía: “Cómpre ter presente que unha metaforoloxía non está destinada a se converter nun método para o emprego das metáforas, ou para frecuentar as cuestións que nelas se manifestan”, tal como Blumenberg mesmo precisou.

“Eu coido que Paradigmen zu einer Metaphorologie (“Paradigmas para unha metaforoloxía”), de 1960, é unha declaración de guerra de Blumenberg aos seus queridos colegas, unha especie de pedra tirada no estanque do Archiv für Begriffsgeschichte dirixido por Rothacker e que se interesaba polos conceptos. Logo, o que fai Blumenberg, é acabar por dicir que o que hai de interesante no concepto, o que é importante, se atopa na maneira na que o concepto xorde.”

De aí, entón, que a metaforoloxía non teña nada de saber programático nin se trate dun proxecto fracasado que non chegou ao seu final. Máis ben ten que ver co inicio do estudo das representacións do mundo como formas de dotación de senso, como estratexias elaboradas para a afirmación humana no mundo perante esoutras estratexias baseadas na transcendencia alén do mundano.

“Hai en Blumenberg”, apunta Trierweiler, “unha necesidade de volver sempre á Lebenswelt, ao mundo da vida. Incluso cando, por outra banda, o que el combate na Lebenswelt é precisamente ese ir de seu, pois o que Blumenberg quere facer é que nada vaia de seu. Privar a xente da Lebenswelt é unha tiranía terrible. É case inhumano.”

567px-Daguerre_2

Trierweiler relaciona isto coa a razón pola que Blumenberg despraza a primeira pregunta filosófica e cuestiona o asombro como primeiro xesto do filósofo: “Trátase, máis ben, do terror ante o innomeable, pois o que pon medo é precisamente o que é unheimlich, o que non se pode nomear. Iso lévanos á teoloxía xudía ou, mesmamente, a San Paulo, que pronuncia a seu discurso perante a estela ao deus descoñecido”.

O que fai a Lebenswelt non é integrar o alleo, o estraño, senón que “intenta tacitamente distanciarse e, cando o estraño penetra na Lebenswelt, daquela é cando aparece o pánico, a crise”.

Así e todo, a filosofía non pode renunciar. De aí que outra das cousas que constitúen a complexidade do pensar de Blumenberg sexa que, a carón dunha fonda e total resignación, haxa unha absoluta imposibilidade de renunciar. “Nun determinado momento, vai dicir que a filosofía non pode renunciar porque detrás dela non hai nada que poida coller o relevo.”

Consecuencia disto é que, xa desde as súas obras primeiras, Blumenberg se ocupase do que el denomina “o absolutismo da realidade”. Despois do “absolutismo teolóxico” aparece ese absolutismo da realidade. A fenomenoloxía sería, entón, un xeito de se confrontar coa continxencia.

A descrición e o suxeito

E, para Blumenberg, a fenomenoloxía está relacionada coa descrición. Entrevistado por un xornal, á pregunta “¿De que está vostede máis contento?” el respondeu: “De poder describir as cousas o mellor posible”. E á pregunta contraria (“¿De que está máis insatisfeito?”), contestou: “De non poder describir con precisión abonda”.

O papel da retórica como afirmación do ser humano no mundo adquire en Blumenberg unha importancia inusitada a modo de defensa fronte ao absolutismo da realidade. Por iso, na Descrición do ser humano “exerce sobre Husserl un auténtico movemento de torsión. Nun determinado momento, di que a fenomenoloxía é, de nacemento, unha arte de confrontarse coa continxencia. Así e todo, rexeita someter o pensar a un procedemento, sexa o de Freud ou o de Husserl. Non practica a redución”.

A cuestión da antropoloxía tamén ten un aquel enigmático. ¿Por que falar de antropoloxía, “un asunto que aparece serodiamente e de xeito accesorio, pois nin Platón nin Descartes tiveron noticia desa denominación”, tal como o mesmo Blumenberg constata na Descrición do ser humano? Sinxelamente, porque ese aspecto é o que falta na filosofía: “Defínea [a antropoloxía] tamén mediante todo ese traballo que fai para amosar que a fenomenoloxía husserliá bate contra tantas cousas debido a que non se dota dunha antropoloxía. Dalgún xeito, é como dicir que forma ten que ter a antropoloxía: debería ser fenomenolóxica”, puntualiza Trierweiler.

A ancoraxe no aquí, non como inmanencia (ao modo marxiano) nin tampouco como transcendencia (ao xeito de Heidegger), sería o motivo desta recuperación do humano desde fóra do humanismo transcendental. O humano como mundano, óntico sen entidade; como representación distanciada de calquera realidade absoluta. Na irrupción da súa variación (aufhebung), o suxeito sería, pois, —postulamos nós aquí— un límite ilimitado do absolutismo das ideas e da realidade como idea absoluta, quer transcendente quer inmanente.

A estratexia das citacións: significancia

“Hai unha verdadeira estratexia de citacións en Blumenberg. Cando cita un autor é porque está controlado estritamente”. Na Descrición do ser humano pasan cousas abraiantes: “Durante toda a descrición sobre a faciana semella que Levinas vai xurdir antes ou despois e iso non acontece endexamais”.

Referíndose á problemática das costas (no tratamento levinasián, como reverso da faciana) e á cuestión do inimigo (segundo Carl Schmitt), Trierweiler explica que “Levinas está ausente, está claro. E Schmitt non está lonxe, mais sempre é para petar enriba del. […] En Traballo co mito, volve sobre a explicación que dá Schmitt do nemo contra Deum nisi deus ipse (“contra un deus, só un deus”), a famosa sentencia pretensamente descuberta polos latinos mais da que Blumenberg está convencido que o autor é Goethe mesmo, que a fai pasar por unha citación. Schmitt di que procede de Catarina de Siena. E Blumenberg volve sobre o asunto, e dun xeito abraiante afirma que sen dúbida iso é falso mais que, con todo, cómpre telo en conta, pois fai aumentar a Bedeutsamkeit, a significatividade, a significancia —aínda presente“.

“Sobre a discriminación amigo/inimigo, cando lanza a súa gran ficción sobre a hominización, sobre a saída da fraga virxe, di que estamos na situación amigo/inimigo, e abofé que é a mesma discriminación que fai Schmitt a que funciona. A única diferenza con Schmitt —e nela está todo— é que o interese por nós os seres humanos é precisamente o de saír desa situación; mentres que Schmitt queda englutido dentro, e quere deixarnos pechados alí, facéndonos crer que esa é a esencia do político.”

Filosofía política e progreso

Precisamente a política, que aparentemente queda relegada polo pensar esixente e supostamente críptico de Blumenberg, é así e todo o primeiro ámbito de lectura da súa obra. A súa defensa da Idade Moderna e a súa incansable argumentación a favor do progreso é unha defensa feita desde a filosofía política. Todo o seu estudo das metáforas e da retórica das ideas é un intento de dar unha base o máis ampla —e o menos dogmática posible— ao racional máis alá dos conceptos e do pensamento tético.

Que, no caso de Blumenberg, a aparencia sexa exactamente a contraria é un efecto buscado para non ocluír o pensar mediante a súa aplicación inmediata. Todo en Blumenberg é mediato, como unha desviación collida non para chegar antes ao lugar de destino senón para que aproveite máis a viaxe. De aí a necesidade da retórica, as reviravoltas da asociación de ideas e a evitación do tético como obxectivo da filosofía. Para evitar a teleoloxía política.

Nesta cuestión, pola contra, o seu tradutor francés engánase cando afirma que “El endexamais é explicitamente político, ou éo moi raramente. Habermas intervén constantemente no debate público, cousa que nunca é o caso de Blumenberg, que endexamais é doado [para ese fin].” Cando Trierweiler se pregunta como “facelo politicamente produtivo”, non se decata de que todo o seu pensar é unha análise da historia e dos métodos do pensar contemporáneo como consensus sobre o progreso.

Arredor de Blumenberg, 1

A revista de filosofía Implications philosophiques publica un interesante dossier sobre o pensador alemán Hans Blumenberg. Entre os seus artigos, atópase unha entrevista realizada por Thibaud Zuppinger a Denis Trierweiler, tradutor para o francés de Beschreibung des Menschen (“Descrición do ser humano”), obra póstuma de Blumenberg.

Euseino? Editores prepara a publicación, para o mes de setembro, de “A música das esferas. Xenealoxía da orde do mundo”, libro de Carlos Lema que inclúe unha parte final dedicada á polémica da secularización e á súa relación coa obra de Hans Blumenberg. Nese contexto, recensionamos e comentamos de seguido a antedita entrevista a modo de introdución a un dos pensadores que dedicaron maior atención á Idade Moderna. E, para facilitar a súa lectura, publicamos esta recensión en dúas entregas sucesivas.

Logo de comezar cun repaso breve á recepción da obra de Hans Blumenberg en Francia e ao proceso de tradución dos seus textos, a entrevista ocúpase tamén brevemente da obra póstuma de Blumenberg, da que forma parte un dos seus libros maiores: Descrición do ser humano.
Nese punto,Trierweiler detense na maneira de escribir de Blumenberg:

“Cómpre falar da maneira de traballar de Blumenberg. Facíao cun sistema de ficheiros; milleiros e milleiros de fichas, algunhas das cales ás veces empregaba repetidamente, tanto para escribir un artigo breve de xornal coma para, retomándoas, desenvolver tamén un libro curto, ou mesmo para os grandes proxectos, que xeralmente abrollan dun artigo. Na miña opinión, este é o caso de Arbeit am Mythos (“Traballo co mito”), que comeza como un artigo breve sobre o concepto de realidade e a posibilidade da novela, publicado en Poetik und Hermeneutik en 1971, que é a matriz de Arbeit am Mythos. Adoita acontecer así. O xermolo de Die Lesbarkeit der Welt (“A lexibilidade do mundo”) existe desde a década de 1950. Ás veces decide retomar e desenvolver tal temática ou tal outra e ás veces non o chega a facer nunca.”

“[…] [Blumenberg] publicaba de maneira parsimoniosa. Era moi prudente coas publicacións, moi puntilloso coa edición. Relía con moita atención. Mesmo chegaba a ocuparse da composición tipográfica da páxina, cousa que eu penso que o deixaba esgotado.”

Tucidides-sen contorno-baixa

Enigma, erudición e estilo

Volvendo sobre a numerosa obra póstuma do autor de Die Legitimität der Neuzeit (“A lexitimidade da Idade Moderna”), o tradutor salienta que moitas destas obras inéditas son libros “claramente programados”. Malia o aspecto “heteróclito e heteroxéneo” das súas obras, que pode dar a impresión de que existe unha ruptura entre elas, Blumenberg é un “pensador coherente”:

“Aínda que o perfil da obra poida parecer enigmático, pois é certo que non soubo ou non quixo darlle unha forma sistemática. Semella un tanto desordenado”. Malia esta afirmación do seu tradutor, cómpre non esquecer que Blumenberg tamén era profesor e que unha parte ben importante dos seus escritos tratan sobre a retórica; nese senso, na disposición textual do seu pensar seguramente hai unha estilística escollida, na que a complexidade funciona como maneira de situar o lector nun contexto de menor determinación, no que as inferencias acaban por xurdir debido á relación entre os elementos expostos e non como asertos fixados directamente pola escritura.

Isto constátase na súa crítica á obra de Carl Schmitt, que é unha obra que se está de moda é precisamenente por ser un pensamento categórico, dual, determinante. Neste punto, Denis Trierweiler non evita a polémica:

“Tense a impresión de que, logo da fin das grandes ideoloxías, os repertorios de lectura comezan a esfarelarse e, cun pensador coma Schmitt, volven acadar o seu obxectivo: posúese outra vez un repertorio que se pode aplicar a calquera circunstancia. De aí a fascinación que este autor exerce sobre unha cantidade —numerosa de máis— de lectores.”

Efectivamente, Blumenberg serviríase da súa erudición non tanto como como esteo teórico do pensar especulativo senón máis ben como xeito de “realizar variacións” do pensamento que esa mesma erudición axuda a abrollar.

Na entrevista, Trierweiler puntualiza esta cuestión intelixentemente xa que esa erudición ás veces pode parecer gratuíta precisamente porque non está vencellada directamente a un pensar doutrinal. Así, na Descrición do ser humano, Blumenberg “fai unha homenaxe á gran fondura filosófica de Husserl, malia que nunha pasaxe breve desa obra chegue a dicir que, se Husserl tivese unha verdadeira cultura filosófica, se coñecese a historia da filosofía tan ben como a coñecía Heidegger, o século XX tería un cariz completamente diferente”.

“¿Culto de máis?”, pregúntase o seu tradutor ao referirse ao aspecto erudito da obra de Blumenberg:

“Todos estamos condenados a permanecer nunha posición humilde e a repetir o xa escrito. Calquera filósofo sabe que todo xa está dito, non embargantes, continúase a intentar introducir novidades, a ‘realizar variacións’, como indican Bollack e Wismann en 1968 (o primeiro coñeceu a Blumenberg e o segundo foi un dos que mellor o soubo ler).”

Daquela, un dos modos en que Blumenberg empregaría a súa erudición sería para, ao xeito dos compositores, “realizar variacións” sobre o pensamento.

Defensor da modernidade

O fío condutor da obra de Blumenberg semella que, ademais da metafórica e da antropoloxía —esta última no seu senso de representación do ser humano, non no seu senso de discurso ou saber—, reside nun preguntarse inquedo sobre a modernidade e sobre a súa vontade de saber. Dirixe o seu interese cara á modernidade mais non exactamente nos termos e cos conceptos cos que a modernidade se entende a si mesma.

“Tocante á súa achega sobre a modernidade, trátase máis ben dun cuestionamento continuo da mesma.” Cuestionamento que, para Trierweiler, non chega á constatación do fracaso da Ilustración. “Blumenberg é un defensor verdadeiro da modernidade, de aí que pasase o traballo de escribir A lexitimidade da Idade Moderna. Que aquí e acolá se poida constatar que a Ilustración tivo a pretensión de ser un comezo novo e a ilusión de empezar todo desde cero ten para el menor importancia.”

Á pregunta sobre se a modernidade venceu á gnose, sobre se a loita contra a gnose é algo que vén de vello e que está relacionado coa historia do cristianismo moito antes da aparición do pensamento moderno, vencéllase necesariamente o esforzo de Blumenberg por refutar a tese da secularización:

“Na Lexitimidade da Idade Moderna, que se publica en 1966, Blumenberg combate as teses de Löwith, de Schmitt e tamén de xente coma Voegelin, moi en voga nese momento. Érguese contra iso e, na súa obra, que amosa unha cultura teolóxica extremadamente profunda, hai a convicción de que o cristianismo endexamais deu superado o gnosticismo, fenómeno ao que el denomina a recidiva gnóstica. Blumenberg está convencido de que esta recidiva é unha ameaza permanente porque todo pensamento monista acaba por un segundo elemento. O cristianismo non daría superado a gnose malia a consciencia do perigo e malia a introdución do Vento paracleto como terceiro elemento. Blumenberg mantén unha posición de hostilidade total perante o gnosticismo. Considérao o peor dos males.”

Caleidoscopio dos contos, 11

Concibía o libro como obxecto de arte total, o que lle permitía escribir poemas, ilustralos, musicalos, coidar da calidade do papel, da cor da cuberta, da distribución da masa impresa no branco da páxina, das filigranas das orlas, da tipografía e do deseño da encadernación. Entre os libros que ilustrou Apel·les Mestres, destacan Vobiscum, con debuxos de espírito medieval propios dos incunables, e Liliana, no que a técnica naturalista se serve da fantasía. Está considerado o precursor dos modernistas e o impulsor do deseño editorial.

tarxeta persoal de presentación  cap

Apel·les Mestres i Oñós nace en Barcelona en 1854. Ao rematar o bacherelato matricúlase na Escola de Belles Arts de la Llotja. Froito das súas viaxes por Francia e Suíza, descobre a balada romántica e a poesía de Heinrich Heine, de quen posteriormente traduciría para o catalán a súa obra Intermezzo. Debuxante,  escritor, ilustrador, poeta, caricaturista, dramaturgo e músico. Como escritor tratou diversos xéneros: poesía, teatro e prosa. Moitos dos seus textos ían acompañados por ilustracións de seu.

Entre os galardóns obtidos polo seu traballo destacan o de Mestre en Gai Saber dels Jocs Florals de Barcelona (1908), a Cruz da Légion d´Honneur do goberno francés (1920) e a Medalla de Ouro da cidade de Barcelona (1935).

Apel·les Mestres contribuiu á publicación de novas pezas narrativas acompañadas de caricaturas e textos breves chamados auca, historias en estampas ou contos vivos. Aínda que non se trata de historietas propiamente ditas, poderíanse definir como protohistorietas, xa que aínda están pouco desenvolvidas e carecen de globos de texto, aparecendo este ao pé de imaxe. Unha auca é un tipo de documento artístico propio da cultura catalá; cada auca trata dun tema específico explicado a través dunha historia. Está composta por corenta e oito imaxes encaixadas en viñetas, cada unha delas acompañada de dous versos ao pé de cada viñeta, facendo un rodolí. Hai auques de temas diversos: asuntos zoolóxicos, xogos de infancia e festas do ano. As aucas represéntanse nunha páxina única.

libro verde 2

Na primeira década dos anos XX, os traballos de Apel·les Mestres como ilustrador centraríanse en obras de Cervantes, Dumas, Andersen, Bulwer-Lytton, Ebbers e Perrault.

Escribiu tamén obras musicais e, ao estourar a Primeira Guerra Mundial, ocuparíase na recuperación da cultura catalana recompilando, no ano 1922, cancións da tradición popular catalana. Apaixonado do naturalismo e do medievo, ambos os dous aparecen reflectidos na súa obra Liliana (1907). Tamén algúns dos seus traballos están influenciados polo romantismo, os modernistas e por un dos grandes ilustradores, Gustave Doré. Morreu en xullo de 1936, coincidindo co comezo da Guerra Civil.