Arquivo por etiquetas: Carlos Lema

Curso de verán

By Publicado en Euseino? Social,LaPLit,Literatura Etiquetado ,,,, 3 Comentarios

Teoría e práctica da edición no Laboratorio de Produción Literaria

Durante os meses de xuño, xullo e agosto, a Fundación Euseino? levou a cabo o Curso de Edición que no verán desenvolve o Programa de Edición dedicado a Persoas Voluntarias. Realizado no ámbito de actividades do Laboratorio de Produción Literaria (LaPLit), o obxectivo deste curso é desenvolver e complementar o Programa no que as Persoas Voluntarias se forman ao longo do ano, centrado na edición literaria e na edición de mesa sen deixar de atender tamén o seu aspecto social. O curso que acaba de rematar ocupouse de composición tipográfica de poemarios, revisión lingüística e estilística de ensaio filosófico, lectura e preparación de orixinais de narrativa.

Participaron dúas persoas voluntarias, Uxía Felpeto Cabaleiro e Laura Molinos Rodríguez, xunto cos editores e escritores Carlos Lema e Beatriz Fraga, que exerceron a titoría profesional do curso. O primeiro, coñecido polo seu labor como editor de Begoña Caamaño, Xosé Neira Vilas, Domingo Villar e Chus Pato, actualmente é a persoa activa con máis delongada experiencia na edición galega; mentres que Beatriz Fraga, mestra e especialista en ilustración de contos de fadas, dirixe e edita a colección Onocrótalo de álbums ilustrados.

Edición e produción de “A man e outros poemas senlleiros”

O obxectivo do curso centrouse na edición, composición tipográfica e produción da publicación non venal titulada A man e outros poemas senlleiros. Realizáronse tamén labores de preparación do orixinal dun libro ilustrado, edición e revisión de probas dun ensaio xa posto en páxina previamente, lectura e comentario de orixinais, ademais de conversas teóricas útiles para o oficio da edición literaria.

Durante o curso, as persoas voluntarias encargáronse de distintos aspectos do traballo de produción editorial. Repartíronse as diversas funcións da edición de mesa: revisión da tradución, composición tipográfica e corrección de probas, para de seguido responsabilizarse tamén da impresión do miolo e da cuberta rematando coa preparación dos pregos de papel, o manexo da guillotina, pregado e encadernación con grampado en cabalete.

Edición de mesa. Laura Molinos (de vermello), Uxía Felpeto (á esda.) e Beatriz Fraga na sede da Fundación Euseino? Foto Arquivo Euseino?

Actualmente, o LaPLit ten ao dispor das persoas voluntarias e en prácticas medios para levar a cabo o ciclo completo de produción editorial, desde a redacción ou tradución do orixinal ata a súa impresión e encadernación, pasando pola composición tipográfica e edición de mesa. Manéxanse procesadores de texto, programas de maquetación e deseño gráfico, tratamento das ilustracións e posta en páxina xunto coa familiarización con fontes tipográficas. Empregando estes medios e a colaboración das persoas participantes nos programas de voluntariado, o obxectivo do Laboratorio de Produción Literaria é favorecer a publicación de literatura independente, é dicir, ceiba das restricións que os criterios de notoriedade da autoría, rendibilidade das obras e actualidade dos temas impoñen á edición comercial.

Con esa finalidade, a Fundación Euseino? orienta desde sempre as súas publicacións a promover e difundir obras que, coma as filosóficas, apenas son atendidadas pola produción comercial, apoiando tamén novas persoas autoras e unha concepción da literatura completamente autónoma, allea a criterios económicos, políticos ou de oportunidade.

De aí que o Curso de Verán se dedicase, como cerna da aprendizaxe práctica, á edición dunha selección de poemas que, recollendo a tradición literaria moderna, prestasen atención especial á singularidade das obras e á súa relación co repertorio de recurrsos e formas literarias dominantes, prescindindo do criterio autorial para agrupalas.

Literatura independente e campo social

O traballo de edición de mesa arredor de A man e outros poemas senlleiros, xunto co labor de revisión estilística e lectura de orixinais desenvolvidos polas persoas voluntarias, permitiu que as sesións do curso endexamais xebrasen a práctica editorial da necesaria reflexión teórica.

A metodoloxía empregada baseouse en traballar a edición literaria como un conxunto no que as habilidades técnicas requiridas para a composición tipográfica se combinasen coa necesaria capacidade interpretativa na lectura de orixinais e obras. Sen unha reflexión previa e un achegamento á literatura no que a relación inmediata coas obras (fase perceptiva) se realice co obxectivo dunha relación interpretativa (fase aperceptiva) non sería posible a edición literaria, cando menos a edición literaria independente, non a pura produción de mercadorías.

O mesmo acontece na edición de obras ilustradas, nas que é fundamental a relación que, concretamente, nela se establece coa tradición das artes plásticas e o deseño gráfico.

Para lograr acadar estes obxectivos, é fundamental a o traballo compartido entre as persoas titoras e as voluntarias. Ademais, cómpre entender a literatura dun xeito amplo no que a relación inmediata da praxe lectora e, neste caso, editorial se amplía e se abre ao campo social. Motivo polo que no curso tamén se prestou atención á vertente máis social da publicación de libros, organizando unha actividade de presentación dunha obra literaria de ficción, acto no que unha das persoas voluntarias participou como presentadora.

A literatura tamén se ha de entender como unha práctica na que a conversa arredor das obras e da súa recepción é fundamental. Para evitar unha lectura banal e, consecuentemente, poder desenvolver o labor de edición, este Curso de Verán dedicou unha parte importante do tempo á conversa sobre aspectos prácticos e teóricos da edición independente.

A recepción das obras publicadas é unha cuestión ben importante xa que inflúe na concepción do papel das persoas editoras e do seu oficio. Razón pola que durante o curso se conversou decote arredor da teoría relacionada coas obras Le Degré zéro de l’écriture (O grao cero da escritura), de Roland Barthes, e Les Règles de l’art. Genèse et structure du champ littéraire (O campo literario, Edicións Laiovento), de Pierre Bourdieu. Intentouse un achegamento a estas obras teóricas partindo sempre dunha casuística práctica, isto é, de como a teoría axuda a entender a realidade —tamén a realidade literal das obras escritas— sen someterse completamente aos conceptos e ideas banais. O coñecemento das obras teóricas está relacionado directamente cunha práctica editorial consciente e comprometida, polo que resulta esencial para facer posible unha edición independente e unha cultura non sometida nin subalterna.

O desenvolvemento do labor de edición de mesa e o complementario da actividade social que toda publicación implica fixo inescusable a reflexión sobre como eses dous eixos se necesitan mutuamente. Decatarse de que a literatura non é obra exclusiva nin propiedade da entidade autorial correspondente senón resultado da súa compartición é poñer de manifesto que a edición literaria se converte no medio polo que o carácter democrático —no senso literal da palabra— da cultura se fai posible. A experiencia deste Curso de Verán e o traballo realizado a carón das persoas voluntarias así nolo demostra.

O paradoxo Minuit

By Publicado en Literatura Etiquetado ,,,,, Deixar un comentario

Como a editorial máis pequena de Francia domina o panorama literario

Despois do falecemento de Irène Lindon

O día 7 de decembro faleceu a editora Irène Lindon, filla de Jérôme Lindon, tamén editor de Les Éditions de Minuit, a prestixiosa editorial independente fundada durante a ocupación nazi de Francia. O que actualmente é editor galego en activo con máis anos de traballo e presidente da Fundación Euseino?, Carlos Lema, tivo a honra de tratar primeiro durante a década de 1990 con Lindon, mestre de editores, e logo, de 2005 a 2009, coa Irène, con motivo da publicación en galego de varias novelas de Jean-Philippe Toussaint e do Molloy de Samuel Beckett. Acabamos de perder unha editora atenta e esixente que conseguiu manter a independencia da editorial ata 2021. Este artigo é unha homaxe a Jérôme e a Irène Lindon e á editorial á que dedicaron a súa vida.

A arte de facer máis con menos

Nunha industria editorial a miúdo obsesionada co volume e a sobreprodución, onde centos de títulos compiten cada tempada pola atención, existe un modelo alternativo que se decide radicalmente polo contrario. É o modelo dunha editorial cunha identidade tan forte que a súa simple existencia se converteu na súa sinatura: poucos autores, poucos títulos, moita esixencia. Falamos das Éditions de Minuit.

Este caso de estudo é fascinante non só pola súa historia —nada na clandestinidade durante a ocupación nazi de Francia e convertida despois na casa editora do Nouveau Roman—, tamén pola súa asombrosa vixencia. ¿Como consegue unha editorial que publica un número tan reducido de títulos xerar un impacto tan grande na literatura dun país? A resposta revela catro leccións sorprendentes sobre o poder da coherencia e o afastamento da sociedade do espectáculo, a do valor mercantil e o culto á personalidade.

Un catálogo minúsculo, unha presenza colosal

O dato máis revelador é case inverosímil. Nos últimos dez anos, as Éditions de Minuit publicaron só 53 novelas. Para poñelo en perspectiva, a súa actual casa matriz, Éditions Gallimard, cuxo grupo editorial se fixo cargo de Minuit en 2021, publicou máis de 1.000 novelas no mesmo período.

Con todo, e aquí reside o paradoxo, a análise da súa visibilidade web sitúa a Minuit como o segundo editor con máis impacto na web literaria, xusto detrás de Gallimard. Este dato é extraordinario. Na economía da atención dixital, onde a visibilidade adoita ser sinónimo de volume, Minuit demostra que é posible subverter as regras. O seu segredo reside nunha taxa de atención crítica excepcional que multiplica a repercusión de cada un dos seus lanzamentos, convertendo cada libro nun acontecemento.

O “estilo Minuit”: unha edición literaria rigorosa e independente

Aínda que non existe un “estilo Minuit” uniforme, tanto a crítica como os lectores recoñecen de forma espontánea un conxunto de trazos compartidos que definen a identidade da editorial francesa. Esta coherencia non se basea nos temas senón nunha serie de constantes estilísticas que funcionan como un marchamo literario, visible na obra dos seus autores máis emblemáticos actualmente como Laurent Mauvignier, Jean Echenoz ou Jean-Philippe Toussaint. As máis destacadas son:

  • A elipse como motor narrativo: a tensión e a emoción constrúense nos espazos en branco, como se observa na “coupe nette” de Echenoz ou nos silencios que xeran tensión en Yves Ravey. A narración avanza grazas ao que se omite.
  • O reinado do non dito: o silencio convértese nun “espazo dramático”. En autores como Claire Baglin ou Mauvignier, a emoción escápase e a psicoloxía dos personaxes suxírese en lugar de explicarse, esixindo unha lectura activa e atenta.
  • Unha minuciosidade case cirúrxica: a atención ao pormenor, aos xestos cotiáns e aos obxectos é fundamental. Baglin disecciona o cotián, mentres que Toussaint deposita os detalles como notas musicais. O real sostense no ínfimo.
  • O rexeitamento do espectacular: o drama non xorde de grandes acontecementos senón da “tensión do cotián”. Evítase a énfase, a efusión e o patetismo innecesario, unha contención que define gran parte do catálogo.

Esta coherencia estilística fai que a editorial sexa inmediatamente recoñecible, creando un selo de confianza para as persoas que len e buscan unha experiencia literaria esixente e singular.

Porta de Les Éditions de Minuit, 7 rue Bernard-Palissy, París. Foto LPLT / Wikimedia Commons.
A decisión estratéxica: obras singulares e figuras autoriais descoñecidas

Unha das claves do suceso continuado de Minuit é a súa estratexia editorial, que se leva a cabo de forma decidida a través de primeiras obras singulares e con figuras autoriais descoñecidas. En lugar de seguir tendencias, a editorial céntrase en descubrir e consolidar persoas autoras que deixan pegada desde a súa primeira obra.

Os premios independentes validan esta estratexia. O caso de En salle de Claire Baglin é especialmente revelador: a crítica describiuno como un texto “clínico”, “asfixiante” e “dunha precisión case cirúrxica”. Ao seguir unha liña estética tan definida e coherente, a editorial mantén viva a súa reputación de descubridora de talento e garante unha renovación constante da literatura

O efecto eco: cando a crítica reflicte a obra

Unha das observacións máis fascinantes é que a recepción crítica de Minuit parece imitar o estilo dos seus propios libros. Tanto os grandes medios prescritores como os blogs literarios máis pequenos empregan un vocabulario converxente para describir as obras: “precisión, silencio, tensión, retención, intensidade”.

Esta sintonía vai máis alá do eloxio. Mesmo as críticas que expresan reservas fano cun “ton de respecto”, e a esixencia das obras é a miúdo presentada como unha virtude: “Demanda unha lectura colaborativa mais recompénsaa”. O resultado é unha harmonía case involuntaria entre a obra e o seu comentario, unha especie de espello crítico que amplifica o impacto de cada libro.

A crítica fala de Minuit seguindo o “estilo” da editorial, con concentración, economía de medios e un profundo respecto pola precisión.

Unha lección para a era dixital

O acerto de Minuit non é casualidade nin nostalxia. É a conclusión final e provocadora dunha liña decidida e sostida pola alta esixencia editorial, sen favores aos que responder e con independencia, como estratexia gañadora contra a lóxica da sobreabundancia, do culto ao espectáculo e á personalidade autorial que domina o mundo da cultura arestora. A análise dos datos confírmao de maneira abafante: Minuit é unha casa editorial que publica pouco mais que conta moito.

A súa influencia demostra que a importancia non se mide en cifras de produción, que a profundidade e o coidado ao editado tamén deixa a súa pegada. Nunha época de ruído constante, ¿podería ser que a verdadeira importancia non resida en producir máis senón en significar máis?

“Os cianotipos das algas de Anna Atkins”, por Alice Oswald

By Publicado en Contemplar o mundo,Literatura Etiquetado ,,,,,, Deixar un comentario

Materialismo do verán

Notas curiosas e infrecuentes sobre a poiese da materia

“The Realists”,
by William Butler Yeats


Hope that you may understand.
What can books, of men that wive
In a dragon-guarded land;
Paintings of the dolphin drawn;
Sea nymphs, in their pearly waggons,
Do but wake the hope to live
That had gone
With the dragons.

“Os realistas”,
de William Butler Yeats
Traducido do inglés por Carlos Lema

Que o deas entendido espero.
Onde se non nos libros, de homes que cren
En terras de dragóns gardadas por cancerbero;
Golfiños pintados con esmero;
Ninfas mariñas, que en carrozas de nácar son,
Onde se non a espranza de vivir espertar ten
Porque acabou ao carón
Dos dragóns.

Na tarde do día 24 de xullo, atopamos abandonado preto da sede da Fundación Euseino?, na rúa de México en Vigo, un acuario feito de cartón, plástico, algas manufacturadas e unhas cunchiñas collidas nalgunha praia. Pareceunos algo cando menos curioso, polo coidado e a atención que alguén puxera en facelo; non un readymade senón algo feito “con arte” no senso antigo da palabra, feito con xeito, con graza.

A mesma graza que o verán ás veces deita sobre o mundo. Decidimos, daquela, recoller o acuario e colocalo no trinque a carón dos libros publicados pola Fundación. Pouco despois, ocorréusenos propoñer unha serie de artigos, máis ca artigos notas curiosas sobre pormenores do mundo que ás veces pasan desapercibidos, ou xacen abandonados sen que a nosa atención repare neles.

Coma nun gabinete de curiosidades. Porque consideramos que a curiosidade intelectual, perceptiva e afectiva —no senso do que nos afecta, das afeccións—, é unha das cousas que nos fai seres mundanos. Esa capacidade do verán para iluminar a materia e conseguir que nos sintamos parte dela, coma cousas do mundo, do que formamos parte sen arelar dominalo.

Iniciamos esta serie de “notas curiosas e infrecuentes”, coa tradución dunhas pasaxes da poeta Alice Oswald sobre a luz impresa nos cianotipos da fotógrafa Anna Atkins. Pasaxes transcritas literalmente da gravación, en concreto, de “The Art of Erosion”, conferencia inaugural de Alice Oswald, Profesora de Poesía, pronunciada na Exam Schools da Universidade de Oxford o 9 de decembro de 2019.

Cystoseira fibrosa, cianotipo por Anna Atkins

“Os cianotipos das algas de Anna Atkins”, por Alice Oswald

De repente, á alborada, a voz remata abruptamente con luz auténtica aínda a se mover riba das árbores cara a unha liña nova. Chegou así, con tan boa sorte e esa luz cenital, coma a neve silandeira ou coma a xiada nocturna. Non dunha soa vez senón delicadamente. Igual ca a raiola acariña o verdor das árbores.

Mentres estou a escribir esas palabras, decátome de que un triángulo gris na sombra da ventá se despraza a través da miña folla de papel e comezo a trazar o seu movemento con puntos. Coma se fixese o diagrama para un enxeñeiro sentado ao meu carón e el dixese “Si”; toda a mesa, cos meus libros e as plumas, estábase a deslizar arredor de ningún punto un centímetro ou menos dun por segundo. E o sol poñíase en evidencia ao dicir “Señor, se usase papel fotográfico, que responde á luz mediante a erosión da súa tintura, daquela hoxe poderiamos estar aquí lendo unha transcrición directa da luz solar”.

Eses cianotipos, tipos de alga mariña que están no Museo de Historia da Ciencia, a preto de 100 metros de aquí, e que realmente son tan bonitos que cómpre ilos ver á sala de investigación do Museo da Ciencia. Porque ninguén os pode fotografar aínda que estean alí. Non o permiten.

Mais as cousas reais teñen un tamaño cinco veces menor nun pequeno caderno de exercicios azul, de fondo azul Prusia escuro, onde están incrible e finamente pormenorizadas aínda que parecen un pouco desdebuxadas. Fíxoas Anna Atkins no século XIX colocando espécimes sobre o papel sensible á luz para crear unha serie de siluetas. Trátase dun proceso erosivo. O sol come as sales de ferro deixando un cianotipo, coma se simplemente lles tirase por riba un capote e, ao cubrir a herba, a súa imaxe quedase gravada nel.

A Robert Hunt, outro precursor da fotografía, o proceso pareceulle tan doado que case era un sinal de debilidade usalo. Os resultados son tan extremadamente simples, afirmou, son tan certeiros, a delineación tan perfecta e o carácter xeral tan interesante que son recomendables por si mesmos, especialmente para señoras e para todos aqueles viaxeiros que non lle queiran prestar demasiada atención ou tempo a esta cuestión: desexar obter coidadas representacións da botánica dunha rexión. Acabamos de ver espécimes da alga británica realizados por unha señora.

Velaquí, abofé, a señora do cianotipo, un tipo de proceso salientable pola extrema fidelidade coa que mesmo se copian os máis esguivios gabiáns das plantas mariñas.

Dictyosiphon fæniculacea, cianotipo por Anna Atkins


A prol das señoras e dos viaxeiros, que el despreza, non podo deixar de pensar agora que o máis difícil para unha artista é acadar ou, ao cabo, desexar acadar, a sinxeleza, a rapidez na execución e a fidelidade ao pormenor.

Hai artistas actuais que se dedicaron á fotografía xa que perseguían obxectivos dese tipo. Susan Derges, por exemplo, deixa nas noites de luar papel fotográfico nos ríos para facer unha versión visual que deixa falar a luz da lúa con voz propia. Gary Fabian Miller fai brillar a luz eléctrica a través de matraces con líquido de cor para facer cadros de imaxes da súa mente. Coido que Harriet Tytler foi unha precursora da fotografía ao traballar coma Samuel Beckett para acadar esa luz que se imprime na súa voz. Cando leo un poema seu, ábrese un obturador e logo outro e outro e a alborada acábase achegando fisicamente a min en catro movementos.

Pola contra, cando leo as “Insinuacións de inmortalidade” de William Wordsworth, que é un poema elaborado, non un poema erosionado, síntome algo menor, inferior e por detrás do poeta, e o efecto que el procura cae coma unha sombra entre o sol e eu mesma.

Houbo unha época na que Meadow Grove e Stream the Earth, calquera lugar común para min, me parecía que era coma a luz celestial, coma se tivese a gloria e a singularidade dun soño. Xa non é o mesmo, se volvo sobre isto que acabo de dicir, cando aceptaba a noite e o día, as cousas que vía, agora xa non me parece así. O arco da vella ía e viña, a rosa era xeitosa, á lúa daba xenio vela. Se miras arredor dela cando o ceo está aberto, se miras na auga dun ceo estrelecido, a luz do sol é coma un nacemento fermoso e cheo de gloria. Mais agora xa sei que a calquera sitio que vaia o esplendor da Terra quedou atrás.

O acuario, feito con cunchas, cartón, papel, plástico e materiais diversos, no trinque da Fundación Euseino?