¿De onde xorde un libro?

Dixitalizado e catalogado o Fondo Anxos Sumai do Arquivo Euseino?

Mediante un convenio entre a Universidade de Santiago de Compostela e a Fundación Euseino?, a investigadora Nerea Campos Avendaño realizou a dixitalización e catalogación do Fondo Anxos Sumai como prácticas académicas externas do Mestrado de Estudos da Literatura e da Cultura. Un fondo organizado e accesible composto por catro cadernos manuscritos dos anos 1982, 1984-1985 e 1986, xunto cun amplo conxunto de relatos (publicados e inéditos), apuntamentos para novelas e anotacións das décadas de 1980, 1990 e 2000. Un total de 45 fichas catalográficas (sección 1 e sección 2) que dan acceso ao proceso de escritura da obra da autora. Como primeira mostra deste fondo, acábase de publicar o álbum ilustrado A nena de xeo.

Fondo Anxos Sumai: acceso ao proceso de escritura

Xa está dispoñible para consulta o Fondo Anxos Sumai no Arquivo Euseino?, un repositorio dixital que abre unha porta privilexiada ao proceso creativo da autora. Grazas ao traballo de catalogación e dixitalización concluído recentemente, agora as persoas lectoras, investigadoras e interesadas na intrahistoria da escritura da súa obra poden explorar este conxunto documental con total facilidade. Para acceder aos orixinais da autora de A lúa da colleita, pódense consultar as Fichas catalográficas nas que están recollidas as fontes documentais a través dunha sinxela solicitude de consulta.

O fondo reúne materiais de gran valor literario, en especial para a crítica xenética, que ten como obxecto de estudo os materiais textuais —principalmente manuscritos— que preceden a versión final dunha obra. Conta con orixinais de relatos inéditos, ilustracións e mesmo proxectos inacabados, diferentes borradores e versións que permiten achegarse a unha experiencia íntima da escritura. Este conxunto posibilita coñecer, alén da súa obra publicada, as múltiples vías que a autora percorreu na creación literaria, ao entender cada documento como parte dun proceso aberto, en elaboración.

Entre a documentación autorial que Anxos Sumai confiou á Fundación Euseino?, apareceron

orixinais que permanecían gardados, latentes, coma se esperasen o momento axeitado para saír á luz. Entre eles estaba a historia de A nena de xeo, que emerxeu do arquivo coma unha peza conservada nun glaciar: intacta, poderosa, lista para ser lida.

Tal como contou Beatriz Fraga, a súa editora, na presentación deste álbun ilustrado. O orixinal do conto ilustrado por Minia Regos forma parte do legado cedido pola escritora de Catoira ao Arquivo Euseino?

Mostras de varios orixinais manuscritos conservados no Fondo Anxos Sumai. Fotos Arquivo Euseino?

Esta colección contén, polo tanto, o xermolo da obra literaria da autora, a busca dun xeito de expresión en escritos de singular sensibilidade. Altérnase entre narracións sobre o cotián, o fantástico e o gótico. Nos cadernos chaman a atención os apuntamentos de xogos de palabras así como notas persoais que fan visibles os procesos de aprendizaxe da escritora. Aparecen tamén miniaturas e iluminacións, isto é, pequenas ilustracións e elementos ornamentais feitos a man para acompañar e adornar o texto, como motivos florais ou pequenas figuras zoomórficas nas marxes. Estes recursos, inspiráronse nos códices, manuscritos antigos en pergameo, cos que traballaba Anxos Sumai na súa profesión como arquiveira do Consello da Cultura Galega.

O traballo de dixitalización e catalogación foi realizado pola investigadora Nerea Campos Avendaño, do Mestrado en Estudos da Literatura e da Cultura, no marco dun convenio de colaboración entre a Fundación Euseino? e a Facultade de Filoloxía da Universidade de Santiago de Compostela. O resultado é un fondo organizado e accesible composto por catro cadernos manuscritos datados nos anos 1982, 1984-1985 e 1986, xunto cun amplo conxunto de relatos (publicados e inéditos), apuntamentos para novelas e anotacións soltas das décadas de 1980, 1990 e 2000. O total de fichas catalográficas nas que está organizada esta colección son 45.

Manuscritos do Fondo Anxos Sumai coa peculiar caligrafía da autora, xunto cun dos cadernos dixitalizados, a cuberta do álbum A nena de xeo e a escritora coa investigadora en prácticas Nerea Campos.

Un álbum ilustrado límpido e inimitable

Publícase “A nena de xeo”, de Anxos Sumai

Con ilustracións de Minia Regos

O regreso de Anxos Sumai á literatura cunha obra nova que volve sorprender pola límpida e iluminadora capacidade de narrar. A autora de Anxos da gardaAsí nacen as baleas (Premio Repsol e Premio San Clemente, 2007) e A lúa da colleita (Premio García Barros, 2013), escritora senlleira e narradora dunha orixinalidade e estilo inesquecibles, vólvenos engaiolar cun mundo narrativo inimitable. Acompañada polas ilustracións de Minia Regos, ambas as dúas acaban por configurar un libro cheo de matices e suxestións sobre a infancia, o emprego literario da imaxinación e a súa pegada nunha narrativa que nos devolve a capacidade de mirar dun outro xeito a realidade.

Nun recanto do gran Glaciar onde só se escoitan estalidos, murmurios de xeadas e o tenue ruído das fendas que se abren paso entre os montes brancos, nace Catarina, unha nena de xeo.

A aparición inesperada dun agasallo fortuíto da natureza, en forma de froito, racha a rutina e presaxia un cambio inusitado na vida da protagonista. A imaxinación literaria de Anxos Sumai unida ás asombrosas ilustracións de Minia Regos dan forma a este libro. Xuntas elaboran unha narración que esperta a curiosidade e convida a deterse para gorentar as súas páxinas.

En A nena de xeo, Minia Regos consegue dar “vida” á nena do glaciar a través de imaxes que parecen fráxiles e, ao mesmo tempo, profundamente expresivas. Hai nelas unha contención que dialoga coa palabra escrita, unha luz que se filtra entre o branco e o azul, unha atmosfera que fai que as ilustracións funcionen como unha segunda voz narrativa, unha voz silenciosa que amplía plasticamente a escritura de Anxos Sumai.

Entre escritura e ilustración establécese un espazo de tensión creadora onde a persoa que le é convidada a completar, a interpretar, a imaxinar.

Un álbum para mirar devagar, agardar a que se derreta nas mans… e deixar que rexurda na lembranza.

Consiga o seu exemplar nas librerías colaboradoras ou recíbao directamente no seu domicilio a través da ligazón:

A nena de xeo

Col. Onocrótalo
280 x 200 mm
Tapa dura
48 páxs. Impreso en cor.
PVP 19 euros


“Otólitos”, por Beatriz Fraga

Materialismo do verán

Notas curiosas e infrecuentes sobre a poiese da materia

“The Realists”,
by William Butler Yeats


Hope that you may understand.
What can books, of men that wive
In a dragon-guarded land;
Paintings of the dolphin drawn;
Sea nymphs, in their pearly waggons,
Do but wake the hope to live
That had gone
With the dragons.

“Os realistas”,
de William Butler Yeats
Traducido do inglés por Carlos Lema

Que o deas entendido espero.
Onde se non nos libros, de homes que cren
En terras de dragóns gardadas por cancerbero;
Golfiños pintados con esmero;
Ninfas mariñas, que en carrozas de nácar son,
Onde se non a espranza de vivir espertar ten
Porque acabou ao carón
Dos dragóns.


Continuamos esta serie de artigos, ou notas curiosas sobre pormenores do mundo que ás veces pasan desapercibidos, ou xacen abandonados sen que a nosa atención repare neles. A xeito de gabinete de curiosidades no que, grazas a esa capacidade do verán para iluminar a materia, reunimos pezas insólitas, pouco frecuentes, sobre as cousas do mundo.

Nesta segunda entrega recuperamos un artigo de Beatriz Fraga sobre os otólitos ou pedras que medran na cabeza dun peixe non moi coñecido, a corvina. Publicouse en xuño de 2015 en Carballo na revista da Asociación Cultural San Xoán.


“Otólitos”, por Beatriz Fraga

Hai outro óso mariño que chaman pedra da corvina. Corax significa corvo.
Hai corvo mariño, ave; e corvo mariño, peixe, e este chámase en Galicia, pelrón.
Nada diso vén ao peixe corvina. En latín é coracinus. En galego e en castelán chámanlle corvina.
É peixe abundante e frecuente en Galicia. Cría na cabeza dúas pedras,
sobre as cales di Rondelecio: Lapides in capite repertos. Valere ad nephriticum,
vel colicum dolorem vulgus existimat. Alii colbo suspensos ad morbum [279v]
regium conferre credum. Dubida disto último e testemuña do primeiro:
Ad nephriticum vero dolorem valere sum expertus. Esta afirmación de Rondelecio
basta para que a pedra da corvina sexa moi estimada. Eu trouxen unha de Galicia,
moi corpuda, pois pesa máis de tres reás de prata e é branquísima.

Martín Sarmiento, Obra de 660 pliegos

Esas pedras corvina, branquísimas e estimadas, ás que se refire Martín Sarmiento son os otólitos.

Os otólitos, ou estatólitos, son pedras calcáreas formadas por carbonato de calcio, un tipo de sal que se atopa na natureza, e son exclusivas dos peixes óseos (os que teñen esqueleto interno).
Desde que o peixe é larva, o carbonato de calcio vaise depositando sobre un núcleo, formando aneis concéntricos semellantes aos que atopamos nos toros das árbores.

A natureza e a forma desas pedras quedan claramente expresadas na denominación orixinaria do grego: otos, oído, e lithos, pedra. Semellantes a un saco, a unha améndoa ou a unha avultada pebide de cabaza, forman parte do órgano de equilibrio dos peixes, achegándolles información sobre a dirección, coma se fose un compás, e a velocidade na que está nadando.

Natureza en rexións descendentes, por Levi Walter Yaggy, 1893


Mais a forma, tamaño e estrutura da pedra son propias de cada especie. O tamaño varía segundo o tipo de crecemento corporal, indo desde o tamaño dunha cabeza de alfinete ata o dunha moeda. Os peixes que medran rapidamente, coma a piarda ou pión, teñen otólitos pequenos, mentres que os que medran lentamente, coma a corvina, tenen otólitos grandes.

A palometa (Brama brama), o linguado (Solea solea), a xarda (Scomber scombrus), o peixe limón (Seriola dumerili), a pescada (Merluccius merluccius hubbsi), o bacallau (Gadus morhua) e a corvina (Argyrosomus regius) teñen agachado na cabeza ese pequeno tesouro. Así e todo, as pedras máis prezadas son as das corvinas.

Eses “ósos”, semellantes ao almafí ou ao alabastro (pedra de xeso), están situados, nos vertebrados, xunto aos órganos acústicos do animal, e poderiamos dicir que son coma o carné de identidade do peixe xa que, ao estudar os seus aneis ou bandas, estes fornecen moitísima información sobre o animal: idade, etapas do desenvolvemento…

Son bioindicadores xa que, ao formarse en equilibrio coa auga onde vive o peixe, rexistran propiedades químicas dese elemento, como por exemplo a presenza de metais pesados.

Aínda que diferentes en cada especie, están presentes en todos os vertebrados, incluído o ser humano, mais nos mamíferos vense reducidos a uns diminutos cristais, as otoconias. A función principal que realizan nos mamíferos é a de ser estabilizadores da posición do corpo en relación coa vertical. Cando eses cristais se moven ou desprenden, acaso por un movemento brusco de posición, e flotan libremente dentro dos canais do oído interno, envían mensaxes confusas ao cerebro que este traduce como falta de estabilidade, vertixe ou vágado.

Centrándonos de novo na corvina, explícase que o nome do peixe sexa un derivado de corvo porque, visto desde arriba, semella ser de cor negra. En Tesoro de la lengua castellana, de Covarrubias (s. XVI), dáse esa razón para outorgarlle o nome “Lo más cierto es, como lo dize Nimpho, que se le dio este nombre por tener las aletas tan negras como las plumas del cuervo”.

En Galicia, todas as especies de Esciénidos (Sciaenidae), cuxo representante máis característico é a corvina, podemos atopalas con este nome: verruguete, verrugate, corviña, corvina ou corvinato.
Mais o reino animal está cheo de sorpresas e a corvina aínda agacha outra. O peixe en cuestión emite uns ruídos peculiares que se poden escoitar a trinta metros de distancia. A corvina produce ese son empregando “músculos sónicos” que están localizados preto da vexiga natatoria. Na corvina atlántica tanto os machos coma femias teñen eses músculos. Os machos empregan estes sons no cortexo das femias e os peixiños inmaturos prodúcenos como resposta ante o medo.

Os otólitos, igual que o ollomao, teñen carácter apotropaico, atribuíndoselles virtudes sobrenaturais con propiedades para atraer a boa sorte, espantar o mal, como remedio para as dores de cabeza e de ventre e para os cálculos de ril.

Depositados como ofrenda xunto con outros elementos entre eles a cerámica, aneis e escaravellos exipcios (amuleto de vida, símbolo de resurrección) foron atopados varios otólitos nalgunhas escavacións arqueolóxicas, entre elas a de Gorham’s Cave, en Xibraltar, datadas do século VIII ao III a. C. En Sanlúcar de Barrameda, no piñeiral da Algaida, atopouse, no que parece ser un santuario púnico dedicado ao Luceiro Vespertino ou Luceiro da Alba (Venus), un total de 49 otólitos de diferentes tamaños que foron depositados alí como ofrendas.

Actualmente, ollomaos e otólitos engarzados como adornos, penduran do pescozo de moitas persoas, como amuletos, talismáns ou simplemente como unha figura de achego (un agasaIlo de alguén querido).


Otólitos nunha fotografía xentileza de Wikimedia Commons.