“A ficción narrativa na literatura actual: da escritura á lectura”, por Xosé Monteagudo

Novo número de Anotacións sobre literatura e filosofía

No número 14 de Anotacións publicamos un artigo que reproduce o texto da conferencia lida polo novelista Xosé Monteagudo o día 15 de outubro de 2016 durante a sesión dedicada a “Ficcións narrativas para conquistar novos públicos” das V Xornadas de Literatura e Ensino organizadas pola Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega e celebradas no Instituto de Ensino Secundario das Fontiñas, en Santiago de Compostela. En A ficción narrativa na literatura actual: da escritura á lectura, o autor de Todo canto fomos pescuda na “orde xerárquica de valores (literarios e extraliterarios) que un autor segue á hora de concibir unha ficción” coa finalidade de intentar localizar onde reside o pulo do literario: “Na expresión da individualidade de quen crea? Na súa percepción particular e única da realidade? Ou na compracencia máis ou menos fiel dos gustos consabidos do público ao que se dirixe a obra?”

A preocupación de Xosé Monteagudo neste ensaio céntrase na procura dos motivos, ou das causas, que promoven a relación entre a obra literaria e quen a le:

[…] hai outra realidade […]. Do que estou a falar agora é da recepción, que está indisolublemente unida ao público lector, o cal á súa vez ten un horizonte de espera ante cada obra. Pode parecer contraditorio a primeira vista falar dun horizonte de espera no público ao mesmo tempo que se proclama para a narración un carácter transgresor. Non o é. Entre unha cousa e a outra establécese unha conexión íntima, non visible, e case non previsible. Aínda que, por outra parte, dotada de toda lóxica. Unha obra narrativa que aspire a conquistar novos públicos ten que ofrecer algo diferente ao que o público ten á súa disposición e non proba.

A situación dos escritores e escritoras galegos fronte ao seu público lector, o carácter intermediador das institucións académicas e os condicionantes de certa didascalia supostamente necesaria para achegarse a un público aparentemente tutelado son algunhas das cuestións que se tratan nesta análise feita por un escritor que percorre o traxecto que leva da escritura á lectura sen perder de vista en ningún momento as regras da ficción e a función da literatura na Idade Moderna.

Publicación sen periodicidade fixa, en formato PDF, Anotacións sobre literatura e filosofía pódese descargar de balde.

Para descargar gratuitamente o ensaio de Xosé Monteagudo en formato PDF, calque sobre a ligazón seguinte:

A ficción narrativa na literatura actual: da escritura á lectura

Para ver o vídeo coa intervención de Xosé Monteagudo, calque na ligazón seguinte:

Vídeo da conferencia

 

A desconfiguración do mundo ou a razón do desconcerto

Na sección “Tendencias” do diario Galicia Confidencial, publicado na internet, o crítico literario Xosé Manuel Eyré escribe unha recensión de A música das esferas, o libro de Carlos Lema editado por Euseino? Co título “A desconfiguración do mundo ou a razón do desconcerto“, Eyré pregúntase sobre “o proceso de pensar o mundo” para, ao fío do ensaio que analiza, expoñer tamén as súas hipóteses sobre o papel da filosofía no mundo de hoxe. A recensión iníciase cunha descrición do que segundo o crítico é:

un estudo sobre desconfiguración ou reconfiguración do mito (a narración que dá orde ao mundo, a narración que procura describir a harmonía do mundo, a música das esferas) ao longo do tempo. Certamente nesta análise non se chega deica o século XXI das preferentes [mais] permite actualizar, no proceso reflexivo do lector, até a mesma actualidade pois a sociedade posterior, cada vez máis capitalista, posúe unha orde […].

Desde a orixe da Filosofía, desde a orixe do coñecemento, desde a orixe do mito, desde a orixe da narración do mundo e procura de harmonía no mundo, o autor vai estudando as sucesivas deturpacións ou modificacións que este irá sufrindo.

Xosé M. Eyré, “Tendencias”, Galicia Confidencial

Eyré acaba por focalizar o seu interese pola argumentación do libro de Carlos Lema nas “modificacións que o mito vai sufrir co paso dos séculos [, coas que] si dará unha idea de por que estamos como estamos. E nesa desconfiguración ou, aínda mellor, reconfiguración ten un protagonismo especial a relixión católica, que se apropiará do mito até desconfiguralo e reconfiguralo segundo os seus propios intereses, intereses que finalmente só son de dominio”. Concluíndo o artigo cunha defensa da literatura como “mito alternativo”.

 

Do mito e da literatura

Seguimos aquí o fío da interesante reflexión iniciada por Xosé Manuel Eyré no seu blogue Ferradura en tránsito, a propósito dos mitos e co gallo da publicación de O Rei portador e outras historias. Parécenos axeitado relacionar mito e literatura, ou mythos e lógos.

“O mito sitúase no dominio da música, é dicir, segundo a etimoloxía, no dominio de todo o que se refire ás Musas, e de todo o que, coa ximnástica, constitúe na Grecia antiga o elemento esencial da educación […]. Neste dominio o mito corresponde ao elemento ‘discurso’, abranguendo a música, […], outros dous elementos: o ritmo e a harmonía” (Luc Brisson, Platón, las palabras y los mitos, p. 122).

Como tamén apunta Martínez Marzoa na súa Historia da filosofía, “o nome usual en grego, mesmo na época de Platón e Aristóteles, para designar iso que nós chamamos ‘o mito’ é λόγος [lógos]” (vol. 1, páx. 17).

Malia iso, actualmente o lugar común é contrapoñer mythos e lógos “sinxelamente porque chamamos así [o mito] a unha certa recompilación e organización (comezada no helenismo [isto é, despois de Aristóteles]) dos contidos da poesía grega” (ibid.).

Esta segunda interpretación, na que se contrapoñen mito e lógos e na que a poesía (ou a literatura) substituiría o mito fronte ao pensamento argumentativo, defende que o senso de mythos sufriu fondas modificacións entre Homero e Platón, chegando a restrinxir mythos ao relato e lógos ao discurso argumentativo; mentres que a primeira, aínda diferenciando que, por exemplo, Platón “fala en mito”, ou linguaxe “inadecuada” (“óntica”) que conquista certa “adecuación” polo feito de asumir expresamente esa mesma inadecuación, e que Aristóteles pretende unha linguaxe que vaia permanentemente contra a corrente da busca da adecuación, sitúaos a ambos os dous dentro do que denomina o “pensar grego”, isto é, un pensar no que o lógos aínda non é “a lóxica” e no que o mythos aínda non é “a relixión”.

Na primeira das interpretacións, tanto mythos coma lógos mantéñense fóra da vontade de verdade, de tal xeito que o pensar non pretende instaurarse como “verdadeiro”; pola contra, na segunda, preténdese diferenciar o lógos coma se dun saber positivo ou tético se tratase.

De seguirmos a primeira interpretación, non ten por que haber inconveniente ningún para relacionar mito e literatura, sempre que por literatura non entendamos unha mímese do empírico que, debido a esa mesma referencia, conduza ao “histórico” como coñecer fáctico, isto é, como coñecer verdadeiro. Non sería o mito parangonable á novela, na que o senso outorgado polo referencial reside na imitación do fáctico. O coñecer dos mitos, entón, poderíase asimilar a ese coñecer ao que nos achega certa poesía: o que trae á presenza aquilo que é irredutible á linguaxe. Sempre e cando non se caia na idea de “revelación”. Aplíquese, pois, tamén isto mesmo ao mito cando teñamos a tentación de interpretalo como un antecedente da relixión.