Literalidade e sistemas complexos. A capacidade negativa na obra de Arno Schmidt

Dous libros traducidos do alemán: Mário Gomes obséquianos con dúas traducións súas de Arno Schmidt para unha lingua portuguesa que lemos sen pensar en ser apocalípticos (como pretenden algúns co galego) nin re-integrados (polo imperio do peso demográfico).

A lusofonía: non a dos que berran consignas ao unísono. O galego forma parte dunha polifonía, a do grupo dos idiomas romances. Con idéntica consideración para o italiano ca para o catalán. Aí nin portugués, non ese portugués nin ese castelán impostos nas colonias, nin galego escusan ter variante áurea ningunha, tampouco peso cultural nin demográfico; aí temos a levidade que Italo Calvino pedía para a literatura. Somos menores, coma Franz Kafka fronte ao pai, respecto do latín. Somos idiomas continxentes, non dogmas eternos.

A filoloxía románica: a que defende Erich Auerbach en Introduzione alla filologia romanza é a mesma do galego independente e intersticial, impropio coma a metamorfose dos idiomas, coma un escornabois de Kafka; en resumo, o idioma dunha literatura menor, a da literalidade, non o da literatura imperial dos idiomas áureos e colonizadores.

A literalidade: como conta Mário Gomes no prefacio a Espelhos negros (Abysmo, Lisboa, 2017) de Arno Schmidt, xorde xa organizada na característica malla gráfica que Schmidt apelidaba Raster (“grelha”, “matriz”), formato que mantería en gran parte da súa obra. Na matriz ideada por Schmidt, cada fragmento (por regra xeral, un parágrafo) ábrese cun tema en itálicas que depois se desenvolve. Con ese proceso de montaxe, Schmidt pretendía isto: “un bo escritor non pode ter amigos, nin patria, nin relixión”, tres factores que, ao seu entender, distorsionan a visión do mundo e impiden que o escritor se manteña fiel ao seu compromiso… cos obxectos literarios.

Nunha entrevista a Claude Riehl, tradutor francés: Schmidt siempre propuxo protocolos de lectura novos. Quer se aceptan quer se rexeitan, quen le pode daquela orientarse cara a todas esas persoas autoras que nos asubían con toda lexitimidade as súas cantigas… As librerías rebentan baixo o peso dos libros. O que pasa é que Schmidt é un escritor, e que lle presta utilizar unha metáfora inspirada nas matemáticas, metáfora que distingue entre a “literatura pura” e a “literatura aplicada”. Sen animadversión ningunha contra esta última, reivindica para a súa actividade o primeiro dos dominios. Non vacila en definirse como un “tallista das palabras & arquitecto da prosa”, e endexamais ha facer nada igual a como o fan todas as demais persoas. Cando lle peta escribir un fragmento narrativo “clásico”, abóndalle cunha cita máis ou menos chapodada e recoñecible.

Espello negro: un instrumento óptico moi de moda entre os pintores paisaxistas do século XVIII. O dispositivo, comunmente gardado nun estoxo de man, permitía encadrar unha paisaxe alterando o contraste e a luminosidade, mergullando a imaxe nunha luz artificial, vagamente máxica. Se, por unha banda, o espello negro oferecía un retrinco da realidade, pola outra, tamén a distorsionaba e alteraba.

Claude Riehl di: Precisamente velaí o interese en traducilo, porque iso implica un traballo pouco agradable e que ás veces rilla no idioma propio. O neoalemán de Schmidt empurra o francés ata as súas últimas trincheiras e implica moitas transgresións, explosións, trituracións. A nosa lingua vese obrigada a botar man de todos os seus recursos, ás veces dos máis estraños, para “verquer” a prosa schmidtiana. En alemán fórmanse neoloxismos decote, a lingua está afeita e enténdeos todo o mundo. Para iso, en francés, é mellor entender e ler o latín e mais o grego. No que atingue aos neoloxismos da “xente nova” en francés, a miúdo están cifrados de máis e por iso, na meirande parte, son efémeros.

A vida humana: significa andar corenta anos a dar reviravoltas. E, cando se é abondo rexo (moitas veces tan rexo ¡¡que hai que trousar!!), chégase aos corenta e cinco.

Zettels Traum (“O soño da papeleta”), de Arno Schmidt: unha investigación monumental sobre a obra e a personalidade de Edgar Allan Poe. A cuestión histórico-literaria desenvólvese aquí de xeito atrevido, nun ataque ao que o mundo literario “conserva intacto no máis dentro de si”. Data de publicación: 1970. Trama: Paul (Paul Jacobi, tradutor de Edgar A. Poe, casado con Wilma e pai de Franziska) e Dän (Daniel Pagenstecher, O Eremita da Landa & Sabio dos Étimos) acaban de deixar as súas Belles Dames Sans Merci ao sol brillante (de tan abraiantes contornos) para entregarse á contemplación de bañistas agardando refrescar así o seu espírito antes da treboada. Ficha técnica: lingua paleo-neo-&-infra-alemán (baseado no alicerce dos “étimos”). Núm. de páxs.: 1354. Núm. de fichas (Zettel) : 120.000. Peso: 9 kg. Formato: atlas (a 3 columnas).

Un laboratorio inmenso: esas “tres columnas” que forman a páxina realmente non merecen ese nome. Ao comezo, trátase máis ben dun bloque de texto central (60 caracteres por 60 liñas) con “glosas” nas marxes. A parte esquerda está reservada ás citas de Edgar A. Poe (ZT tamén é unha “psicografía” de Poe), a da dereita aos “apartados”, citas que lle chegan á mente a Daniel Pagenstecher, o narrador. A acción, falando propiamente, desenvólvese nese bloque central, esencialmente formada por diálogos. Mais axiña acontece que ocupa os dous terzos da largura nun senso e no outro, ou que aínda chega a ocupar o sitio normalmente reservado a unha das outras columnas. En calquera caso, é a única columna que continúa sen interrupción ningunha. Pola contra, pode pasar que se divida verticalmente para manter dous diálogos simultaneamente (a páxina pasa nese caso a ter catro columnas). Tanto á dereita coma á esquerda aparecen de cando en vez fotografías e outros elementos recortados de revistas ou catálogos, planos, croquis de todo tipo e anotacións manuscritas. O que é novo non é a división da páxina: hai outros exemplos nas obras de consulta, nos manuais, nas biblias antigas e last but not least no capítulo dos xemelgos Shem e Shaun do Finnegans Wake. O que é novo é a forma de poñer as columnas ao servizo do relato. Efectivamente, a propósito de ZT pódese dicir que o “corpo da páxina” (e o “corpo da obra”) está “rodeado dunha silveira”, que ese libro monstruoso de 1350 páxinas abofé que se trata dun labirinto barroco… ou dun experimento literario modernista.

Capacidade negativa: é a capacidade dos artistas para perseguir os ideais de beleza, perfección e sublimidade mesmo cando eses ideais os levan á confusión intelectual e á incerteza; oponse á preferencia filosófica pola certeza. O termo, usado por primeira vez por John Keats en 1817, empregárono posteriormente poetas, filósofos e teóricos da literatura para describir a habelencia de recoñecer e decatarse das verdades máis alá do que Keats chamaba “as consecuencias do razoamento”. O 22 de decembro dese ano, nunha carta aos seus irmáns George e Thomas cóntalles: “Tiven con Dilke non unha discusión senón unha disquisición sobre varias cuestións; cousas nas que andaba a cavilar e de súpeto ocorréuseme cal había ser a capacidade que dá forma a unha persoa plena, especialmente en literatura, capacidade que Shakespeare posúe en grao sumo… refírome á capacidade negativa, é dicir, a cando unha persoa é quen de existir coa incerteza, co misterio, coas dúbidas, sen ningún tipo de relación irritante que vencelle a razón e os feitos… se cadra non é necesario ir tan lonxe porque para esa persoa, para quen é gran poeta, o senso da beleza está por riba de calquera outra consideración ou, máis ben, escurece calquera outra consideración.

Materia escura: ¿como se sabe que existe a materia escura se non se pode detectar? Á descuberta realizada por Vera Rubin en 1977 axuntáronse evidencias de todo tipo mediante observacións astronómicas a diferentes escalas, desde galaxias e cúmulos ata a radiación de fondo cósmico de microondas.

Física correlacionista: a que responde á relación humano-mundo, relación irritante para a que só existe o que se pode pensar. Sabemos que existe a materia escura porque, malia que non interacciona coa luz —de aí o seu nome—, si interacciona coa materia “normal” e ten un efecto gravitatorio sobre ela. Chamamos materia normal, ou luminosa, a todo o que comprendemos a nivel teórico e que podemos observar: é a materia da que están compostos os planetas, as estrelas, incluso o gas interestelar e tamén os seres humanos. Esa materia si que a coñecemos moi ben, sabemos que está formada por partículas que explicamos co modelo estándar da física de partículas.

Transfinito: todo mundo virtual cuxa posible transformación está determinada por un conxunto de leis non necesarias. Así, o pensamento actualízase nun mundo particular, o mundo no que nós temos a experiencia, e as condicións do coñecemento científico son eses pensamentos que, sen razón, teñen a capacidade racional de describir matematicamente as leis determinantes dos posibles do noso mundo. Non embargantes, a razón é capaz de describir matematicamente non só a realidade do mundo no que ela se actualiza senón que tamén é capaz de apreixar as condicións nas que esa capacidade se desenvolve, i. e., o conxunto non totalizable dos feitos virtuais aos que Quentin Meillassoux chama Hipercaos.

Física anticorrelacionista: a que non depende da correlación humano-mundo. O espello escuro do Hipercaos e do Arquifósil. En cosmoloxía, a chamada materia escura é unha hipotética materia de natureza descoñecida e que non emitiría radiación electromagnética detectable, e cuxa única interacción observable coa materia “normal” sería de natureza gravitatoria, de xeito que a súa presenza daría conta de movementos de rotación nas galaxias que non cadran cos modelos gravitacionais aceptados, e outras observacións astronómicas que carecen actualmente de explicación satisfactoria, coma algunha lente gravitacional (tamén se usan lentes gravitacionais para detectar estruturas de materia escura), a distribución de gas quente nalgunhas galaxias e cúmulos de galaxias ou a distribución anisotrópica na radiación de fondo cósmico de microondas. Todas estas observacións esixen, quer un cambio de modelo cósmico quer un aumento da masa tal que máis dun 63% da masa material do universo debería corresponder a esta materia descoñecida.

A primeira evidencia importante: cando, en 1977, a astrónoma estadounidense Vera Cooper Rubin mediu a velocidade coa que as estrelas xiraban nun grupo de galaxias espirais. Aplicando as leis da gravitación, o que se espera é que a velocidade das estrelas cada vez máis afastadas do centro diminúa, xa que co centro da galaxia está a maior parte da materia “normal”. Mais o que viu Vera Cooper Rubin foi que, moi lonxe dese centro, a velocidade seguía a ser constante. A única explicación para iso era que tiña que haber outra materia que non se vía e cunha masa nove veces meirande ca a da materia que si vemos. Foi a primeira evidencia coa que se comprobou irrefutablemente a existencia da materia escura. E, en comprobacións posteriores, obtivéronse os mesmos resultados. Estamos a falar dun exemplo de evidencia galáctica, que é a escala máis pequena.

Lente gravitacional: as evidencias en cúmulos de galaxias céntranse na medida de materia a través do efecto de lente gravitacional. Este efecto baséase en que, segundo a teoría da relatividade, cando os fotóns —as partículas que forman a luz— pasan preto dun obxecto con masa, a súa traxectoria cúrvase. Daquela, se temos unha fonte de luz que miramos cun telescopio e, entre a fonte e o telescopio, hai un obxecto masivo, pódese estimar a masa dese obxecto medindo canto se curvou a luz. Así se calcula a materia nos cúmulos de galaxias. E o que se ve con este tipo de medidas é que só o 20% da materia é luminosa; o resto non emite luz, logo pénsase que ten que ser materia escura. Tamén hai evidencias a escalas aínda meirandes, obtidas a partir do fondo cósmico de microondas. Esta radiación orixinouse cando o universo tiña 400.000 anos —agora ten 13.800 millóns de anos— e hoxe en día pódese medir. Ao estudiala, obtemos información do momento do universo no que se comezaron a formar estruturas, xusto cando os fotóns comezaron a circular libremente e cando se orixinou a radiación do fondo cósmico de microondas. Cando se mide esa radiación, as súas características só se explican correctamente de aceptarmos que existe máis dun 80% de materia escura no universo.

Física da complexidade: sistemas moito menos “perfectos”, cuxo comportamento non se pode explicar recorrendo á simple causalidade lineal. Sistemas afastados do equilibrio e sistemas disipativos cuxo comportamento, que certamente non vai contra as leis universais, é así e todo imprevisible. Os obxectos escollidos polos primeiros físicos coa finalidade de explorar a validez da descrición cuantitativa —o péndulo dotado de movemento conservador, as máquinas simples, as órbitas planetarias, etc.— correspondían a unha descrición matemática única que, efectivamente, reproducía a idealidade divina dos corpos celestes aristotélicos. En calquera instante era posible saber todo o necesario en relación con calquera punto, é dicir, a distribución da masa e a súa velocidade. Todo estado contiña a verdade completa respecto de todos os estados posibles e cada un deles se podía empregar para coñecer todos os outros, calquera que fose a súa colocación no eixe temporal. Nese senso, a descrición levaba a unha tautoloxía porque tanto o pasado coma o futuro estaban contidos no presente. O cambio radical de perspectiva que atinguiu a ciencia, é dicir, a transición cara ao múltiple e cara ao temporal, pódese considerar como o movemento contrario ao que transportara o ceo aristotélico á terra. Hoxe estamos a levar a terra ao ceo. Estamos a descubrir a prevalencia da temporalidade e do cambio para todos os niveis, desde as partículas elementais aos modelos cosmolóxicos. Polo tanto, foi a ampliación do coñecemento cientifico a obxectos novos, coma os sistemas complexos e as estruturas disipativas, a que levou a unha visión tamén nova da realidade na que, a pesar da validez das leis da física e das conexións causais, non é posible soster que o futuro deba parecerse ao pasado. Esta apertura do mecanismo perfectamente calculable á historicidade, é dicir, a unha indeterminación parcial, non se debe á nosa ignorancia ou a unha potencia de cálculo limitada, pola contra, é precisamente por acadar un grao de coñecemento suficientemente elevado polo que podemos declarar a imprevisibilidade parcial do comportamento de certos sistemas: son as leis mesmas as que consenten a emerxencia do novo. Unha multiplicidade de emerxencias, de acontecementos inesperados e de desenvolvementos son posibles de acordo coas propiedades da materia organizada e cos seus esquemas de comportamento. Nada se pode producir sen razón, isto é en ausencia dunhas condicións determinadas, mais tampouco non hai razón ningunha para pensar que o novo e o imprevisible non se poidan producir de acordo coas leis.

As emerxencias: pódense verificar porque hai leis que regulan os comportamentos dos sistemas, é dicir, unha emerxencia non se pode verificar máis ca a partir de condicións determinadas, aínda que, unha vez realizada, pon no mundo leis e condicións novas: novas posibilidades. Unha emerxencia é un feito continxente, un feito que podería non verificarse nunca, aínda que calquera emerxencia é posible en calquera momento e en toda circunstancia. As leis da física, polo tanto, son as condicións necesarias para que se poida realizar o imprevisible e o non absolutamente necesario, son a razón pola cal o futuro non se debe semellar ao pasado e a razón pola cal non todos os futuros imaxinables son ontoloxicamente posibles. O determinismo xeral soporta daquela unha perspectiva na cal, malia existir conexións causais efectivamente probadas, a evolución do universo non é previsible nin necesaria.

Xusto nas páxinas menos abertas da obra: para esta posibilidade o bastidor, tanto o bastidor de imaxe coma a vestidura verbal, sería precisamente de especial importancia, porque podería ser indicador do centro dos impulsos creadores (non outra cousa ca a transferencia da literatura dun suxeito a outro). Trátase, polo tanto, dun achegamento ás emerxencias o que se efectúa aquí e, quen le, coma Fausto, non sabe se sobe ou se cae pois a visión das variacións estilisticas dos subsolos da literalidade non é luminosa senón moitas veces grotesca. “O propio feito de escribir versos xa é unha traizón” dise con arrepentimento no Diván. O investigador confía en dous desvíos que facilitan a traizón. Primeiro, o coñecemento de que a lingua usual é unha lingua superficial, unha lingua convencional, moito menos definida do que polo xeral se cre, mesturada con este segundo material lingüístico aínda moito menos definitivo (mellor: material para palabras), “xermolos de palabras” no senso de integrantes que prefabrican o molde para outras palabras, que pertencen a outros campos disparatados do pensamento e que a escolla de palabras se realiza, involuntariamente, a través de xermolos de palabras que exercen unha función de ponte, o que Schmidt chama “étimos“. Ou sexa, non dun xeito completamente involuntario, xa que se trata das conexións do senso que están desprazadas —a transferencia intersubxectiva— e que pertencen ao campo do tabú (especialmente na relación reprodutiva, non na produtiva), que se fan notar aquí, que de certa forma queren desafogarse e se abren paso en disfrace alleo cara arriba. A observación de estereotipos sospeitosos na obra de alguén que escribe podería ser dese xeito un impulso para as tendencias subversivas na súa persoa (tamén no senso de “persoa” como “máscara”). En segundo lugar, ofrécense como características sospeitosas, a carón dos estereotipos de palabras, imaxes favoritas que se repiten sempre, formas preferidas da paisaxe, céspedes suaves coma veludo, fontes e regueiros que borboriñan, fendas estreitas, engrobas crepusculares, oasis de cactos, accións sensualmente acentuadas como cabalgar sen fin, penetrar voluptuosamente no mato, andar entre lombas inchadas: nestas imaxes e sucesos reflíctense os impulsos emerxentes agochados dunha literalidade aprendida que se quere camuflar como instinto creador. Non hai nada creador na literatura, hai mesturas variadas de reiteracións.

Lectura de novelas: Schmidt concibe para as novelas à prendre au sérieux, catro modelos de lectura; o modelo I había ser o “relato de viaxe” que se le superficialmente; o modelo II, todo o que se relaciona coa reprodución da especie humana, é dicir, todo relato de sobrevivencia biolóxica; o modelo III, “a autobiografía” disimulada da persoa que a escribe, a autorrepresentación; o modelo IV, o “espiritismo”, isto é, todo o contexto relixioso-filosófico que subxace nas narracións. Mediante esta caracterización en modelos, quen le podería ler a gusto calquera obra baixo diferentes puntos de vista: como relatos de aventuras, como relatos eróticos, como postas en escena literarias da súa biografía e incluso como revelacións de diferentes concepcións relixiosas ou ocultas, como acontece no caso da poesía desde a lectura que Heidegger fixo de Hölderlin. O que fai Schmidt é, daquela, unha desmitificación.

Paralelamente, unha lectura intensa: o noso autor propúxose facer unha interpretación afouta do Finnegans Wake de James Joyce e, sobre todo, tirou del unha teoría, a dos étimos. Imos ler o que escribiu Schmidt para a súa homaxe radiofónica ao escritor irlandés: “B. (dubidando): Segundo esta teoría cada ser humano había dar acubillo a dúas linguas por así dicir; unha constituída por ‘verbas’, outra por xer-molos de verbas, en concreto os chamados por vostede étimos. De aí se pode deducir en primeiro lugar que o número de étimos á forza é inferior. A. (confirmando): Abofé que si, as verbas son máis numerosas, tamén máis serias e máis “correctas”; os étimos, en revancha, son máis multiformes, máis na liña de chistes & de cópulas. Un medio de facer a cousa máis clara & expresiva se cadra había ser a de representar as ‘camadas’: en riba de todo a Consciencia, que se serve das verbas, defendéndoas teimosamente, quizais por un sentimento vago de vulnerabilidade, pola súa precariedade laboriosamente equilibrada, pola ortografía estrita do dicionario. Embaixo, a parte da personalidade —así e todo, a medias capaz de ser consciente, a medias a proliferar na inconsciencia que ‘fala cos étimos’. B. (con xeito): E como as dúas linguas son difíles de separar, cando unha fala a outra vibra ao unísono… A.: Mellor dito, cántalle en todo momento ao oído exercendo o papel dunha segunda voz… o que funciona perfidamente ben a nivel acústico; mais diverxe do senso burguesmente buscado ata o punto de que acaba sendo embarazoso. Iso ten que ver co feito de que a lingua ben temperada das verbas tintina por riba do limiar da censura… como vostede sabe ben […]; no que respecta a lingua dos étimos, fai a función de responso, por debaixo da antedita barreira, con algúns elementos do que o cantos pensa realmente, mesmo si é de maneira furtiva. B. (remoendo): Os étimos daquela dirían a verdade verdadeira… A.: Non tanto, teñen senso do humor e xeralmente conténtanse con decatarse de que hai outras posibilidades; son os representantes do homo sum brillantes & cheos de chistes malos os que renuncian a maioría do tempo ao ‘acto’ sudoroso & aborrecido. Sexa como for, controlan certa leria sen ‘consecuencias’ do punto de vista da motilidade, como por exemplo os soños, os ‘equívocos’, tamén as ‘asociacións’ e todo iso. B.: O que non había ser gran cousa. En todo caso, dese xeito, vostede denégalles aos seus étimos calquera desexo de actuar directamente… (coma se espertase): Mais, ¿de que estamos a falar? Daba por descontado, ¿non si?, que se ía dicir algo sólido respecto do Finnegans… A.: Mesmamente, pois esa obra mestra da tinguidura non é que precisamente estea escrita con palabras senón con étimos.”

---

Bibliografía

Auerbach, Erich, Introduzione alla filologia romanza, traducido do alemán por Maria Rosa Massei, col. Piccola Biblioteca Einaudi, Turín: Giulio Einaudi Editore, 2001.

Meillassoux, Quentin et Longo, Anna, Tempo sen devir seguido de Continxencia e liberdade: unha comparación entre materialismo especulativo e ciencia experimental, traducidos do inglés e do italiano por Carlos Lema, Vigo: Euseino? Editores, 2014.

Prigogine, Ilya et Stengers, Isabelle, Order out of Chaos, Nova York: Bantan, 1984.

Riehl, Claude, “Mise en page parlante. A propos de la mise en page parlante de Soir bordé d’or d’Arno Schmidt (Nadeau, 1991)”, Revue de littérature générale, 96/2 digest, París: éditions P.O.L. 1996.

Schmidt, Arno, Momentos de la vida de un fauno, traducido do alemán por Luis Alberto Bixio, con “Presentación de Arno Schmidt” por Ernst Krawehl, traducida por Ramón Lorenzo; col. Espiral, dirixida por Julián Rios, Madrid: Editorial Fundamentos, 1978.

Schmidt, Arno, Le coeur de pierre. Roman historique de l’an de grâce 1954, posfacio, notas e tradución do alemán por Claude Riehl, Éditions Tristram, 2002.

Schmidt, Arno, Vaches en demi-deuil. 10 récits châmpetres, posfacio e tradución do alemán por Claude Riehl, Éditions Tristram, 2003.

Schmidt, Arno, Leviatã ou o melhor dos mundos seguido de Espelhos negros, prefácio e tradución do alemán por Mário Gomes, Lisboa: Abysmo, 2017.

Schmidt, Arno, A república dos doutos. Romance-breve da latitude dos cavalos, traducido do alemán por Mário Gomes, Lisboa: Abysmo, 2023.