“¿Ficción ou fabulación? (1)”. Correspondencia entre Robert Louis Stevenson e Henry James

By Publicado en A Carta Postal,Literatura Etiquetado ,,,, Deixar un comentario

A Carta Postal

Pódense ler estes envois como o prefacio dun libro que endexamais escribín. […]
Xogamos a carta postal contra a literatura, a inadmisible literatura.
—Jacques Derrida—

Tarxeta postal dos cantís e peirao de Bournemouth en 1880. R. L. Stevenson e a súa dona Fanny Van de Grift aloxáronse aquí, no Hotel Highcliffe, á súa chegada en xullo de 1884.
Nota do editor

Da correspondencia de Robert Louis Stevenson, escribiu Henry James que “é coma quen puxa delicadamente nunha porta xa medio aberta e entra coa sensación de que non é en absoluto necesaria esa intrusión [pois quen leu a súa obra xa ten a impresión de coñecer intimamente o autor]. Así e todo, ao facelo, ¿non sente que está a vivir canda el como o fixera con anterioridade? A través da súa correspondencia abofé que o ego brilla con magnificencia… que é moito máis do que calquera corresponedencia pode lograr.” Ofrecemos en varias entregas unha escolma das cartas que o autor dos Papeis de Aspern enviou e recibiu do autor da Illa do Tesouro.

A resposta de Stevenson á primeira carta que lle dirixe James está escrita en Bournemouth, onde ambos os escritores habían facer amizade en 1886. No curioso e esaxeradamente xeneroso artigo que este último lle dedicou á edición das cartas do primeiro, escribe que “a impresión, para quen le as derradeiras cartas, é a dunha singular beleza… dun profundo talento, dunha expresividade moi atinada e ricaz e, especialmente, dunha galanura irónica e desesperada que arde, co máis puro dos lumes, nun estraño e alienante ambiente para chegar a nós decisivamente transformada en fume.” (in Notes on Novelists with Some Other Notes, Nova York: Charles Scribner’s Sons, 1914).

Estas dúas cartas coas que se inicia a súa correspondencia poñen de manifesto dúas concepcións diferentes da literatura e a importancia do contexto no que comeza a relación entre os dous escritores, o da polémica que había dar pé á primeira grande achega teórica de Henry James. Por unha banda R. L. Stevenson, un escritor popular de gran difusión, e pola outra Henry James, o autor que inicia un cambio de paradigma na narrativa, o do modernismo anglosaxón que tería o seu punto máis extremo na obra de James Joyce. A orixe destas dúas cartas é a seguinte:

O 25 de abril de 1884, na Royal Institution de Londres, Walter Besant, daquela no apoxeo da súa popularidade como narrador, pronuncia unha conferencia co título Fiction as One of the Fine Arts, posteriormente recollida en fascículo e amplamente difundida na prensa. Sabéndose aludidos, Henry James e Robert Louis Stevenson deciden entrar na discusión; o primeiro co artigo “The Art of Fiction”, publicado uns meses máis tarde en Longman’s Magazine, en resposta ao intento de Besant por establecer as “leis da ficción”, entre elas a de que os novelistas se deben limitar ao ámbito da súa experiencia, polo que, por exemplo, unha muller nova que resida nunha vila tranquila non podería escribir sobre a vida nun cuartel. Argumento ao que James contesta afirmando que un novelista suficientemente espelido pode coñecer realidades diversas e empregalas con suceso no que escriba. Defende dese xeito a liberdade de escolla do novelista tanto no que se refire ao tema coma ao método para tratalo na ficción: “A única obriga que debe satisfacer unha novela por adiantado para non incorrer na acusación de arbitrariedade é ser interesante.” En especial, James recea das restriccións impostas á ficción con finalidade moral: “Ningunha boa novela pode proceder dunha mente superficial; o que a min me parece un axioma é aquilo que a un escritor de ficción o ceibe de calquera necesidade de fundamentación moral.” Mentres que para o autor de Daisy Miller é discutible que a narrativa de ficción sexa un tipo de artesanía, Stevenson aproveita a súa resposta na mesma revista co artigo titulado “A Humble Remonstrance” (Unha amoestación humilde) para redefinir os termos nos que escribe James, afirmando que tanto Besant coma James non están a falar de ficción senón máis ben da arte da narrativa, algo que, como suxire, está presente tamén na historiografía, na pintura e na poesía. E, cousa máis importante, o autor do Dr. Jekyll e Mr. Hyde cuestiona que a idea de arte teña que rivalizar coa vida: “Ningunha arte […] pode competir exitosamente coa vida, a arte que o faga está condenada a perecer.” Se James defende a importancia da verdade para o novelista, Stevenson considera a verdade “unha palabra de moi cuestionable utilización”, describindo ao seu colega como “un tipo de artista autenticamente intencionado”. Aínda que James explicite na súa primeira carta que está máis de acordo ca en desacordo con Stevenson e este asegure coincidir na natureza “elaborada” da literatura, as súas posicións poñen en evidencia diferenzas significativas no punto de vista. A posición modernista do primeiro afástao da idea que ten da narrativa como fabulación o segundo.

A tradución fíxose a partir de The Letters of Robert Louis Stevenson to his Family and Friends. Selected and Edited, with Notes and Introduction, by Sidney Colvin (Charles Scribner’s Sons, 1899). E a partir de The Letters of Henry James, edición e selección de Percy Lubbock (Charles Scribner’s Sons, 1920).

Coordinación da sección, escolma e tradución do inglés de Cecilia F. Santomé. 

♦

De Henry James a R. L. Stevenson

Bolton Street, 3. W.1

5 de decembro [de 1884]

Aínda lin onte á noite o estudo que lle publicaron no Longman’s de decembro en resposta —xenial, por certo— ao artigo que escribín logo de ler a Besant, tamén para dita revista; e, desa encantadora media hora, resultou o desexo amigable de mandarlle unhas palabriñas. Palabras baixo ningún concepto de discusión, disensión, réplica ou protesta, senón de cordial simpatía acompañada da certeza do moito que me presta todo canto escribe. É un luxo, nesta época inmoral, atopar alguén que escriba de verdade e que teña coñecemento do que esa marabillosa arte supón. Sería inxusto competir con vostede niso. Ademais, coido que estamos máis de acordo que en desacordo, e —malia que haxa aspectos en que un espírito menos manso que o meu desexaría furgar— non é diso do que lle quero escribir. Pola contra, agradézolle o moi suxestivas e oportunas que son as súas observacións, tan sentidas e expresadas con brillantez por vostede. Diso teñen en cantidade, e o seu admirable estilo actual aboia en perlas e diamantes. Excelentes como son as súas palabras de peche, e non sei se haberá quen lle dea máis a razón ca min cando propón que toda arte é unha simplificación. Compráceme ver enunciada unha verdade tan claramente. As miñas páxinas na Longman non eran máis que unha alegación en favor da liberdade. Eran só a metade do que tiña para dicir, e un día hei tratar de expresar o restante. Entón, igual lle paso unha man cariñosa polo lombo. Dirá vostede que a miña “liberdade” é unha divindade obesa que esixe medidas especiais. Ou se cadra peche o bico despois de darlle unha última volta. A alegría natural de canto escribe resúltame deliciosa e, cando penso que procede dun home que leva ao lombo tanta carga na vida —ou así mo parece a min—, coido que vostede é sen dúbida un xenio. Aínda que supoño que tamén algo de gusto lle dará. Sempre que vexo a Colvin,2 pregúntolle por vostede. Poida que lle mande esta carta para que lla faga chegar a vostede. Aquí ten o seu fiel servidor, que lle envía os seus mellores e infinitos bos desexos,

Henry James

De R. L. Stevenson a Henry James

Bonallie Towers,3 Branksome Park (Bournemouth)
8 de decembro de 1884

Benquerido Henry James:

Vaia toma de contacto admirable, a súa. En máis dun sentido. En primeiro lugar, por facelo coa esperanza de que teña continuidade. E niso me esforcei. Falando en serio, aqueles que queremos practicar a arte da literatura cunha determinada orientación corremos o risco —por mor da falta de información e da escaseza dun interese ben madurado pola mesma— de non atopar unha audiencia que nos encha. A xente supón que o que lle interesa é “o asunto”. Pensa, por exemplo, que os prodixiosamente elaborados pensamentos e sentimentos dun Shakespeare caen polo seu propio peso, non comprende que un diamante sen pulir non é máis ca un coio. Pensa que os xiros na trama ou os bos diálogos veñen da observación directa da vida, resístense a entender que son o resultado dun artificio buscado e que teñen a súa orixe en dolorosos procesos de supresión. Pero eu quéroo todo ben aireado, polo meu propio proveito e polo do público, e prégolle que non me perda de ollo, que me acompañe en canta ocasión de disensión teñamos sobre unha das miñas tentativas frustradas e enfatice os puntos de consenso (para evitar así que caia sobre min o desprezo dos profanos). Confío en que o seu artigo me deixe marxe para a réplica; e agardo facelo con tanta arte como para tirar de vostede e sacalo do seu silencio, que agora ameazo. Non lle pediría máis á vida que pasala moendo neste cuarto de millo cun axudante coma vostede.

En segundo lugar, é certo que me alegra oílo falar dun xeito tan agarimoso do meu traballo. Alégrame e sorpréndeme. Eu véxome coma un campesiño, moi rudo e zoupón, que non merece que o lea —e moito menos o gabe— un home tan talentoso, tan hábil e con tal mestría coma vostede. Por fortuna, nunca se verá no brete de ter que poñerse na pel dun escritor da miña categoría, que se enfronta derrotado, por exemplo, á escena do parque en Lady Barberina.4 Sorpréndeme en cada pincelada a súa precisión etérea, e o efecto de conxunto —tan sutil coma o syllabub,5 tan nítido coma unha fotografía— dáme moita envexa. Cada un de nós defende o seu propósito e eu prefiro o meu; pero debo admitir que, comparado con vostede, son un pailán de primeira en termos de posta en escena.

Lamento xa iso en que diferimos: tanto o trazado das historias coma o perfilado dos personaxes. Claro que non estou tan falto de luces como para pedirlle que mude de rumbo. Pero non podería nunha novela —por aquilo de compracer un rendido admirador e para que engorde os seus estantes cun volume que lle praza—, ¿non podería, insisto, —ou sen o podería— introducir os seus personaxes nun molde algo menos abstracto e académico (en anteriores traballos seus, a miña querida señora Pennyman6 xa tiña algo diso) e presentar os acontecementos non digo dun xeito máis impactante pero si concedéndolle algo máis de rotundidade —coma se se tratase dun episodio sacado dunha desas mal chamadas “novelas de aventuras de toda a vida”? Témome que non, supoño que non me queda outra que suspirar e admitir que fai vostede ben. Con todo, cando bato, poñamos por caso, cunha especie de Tom Jones tratado coa súa exquisita fineza e atravesado por esa luz indirecta que vostede manexa con mestría, cústame moito pousar tal marabilla e, se o fago, é a desgusto. Non digo máis.

Formo parte —xa o sabe— desa categoría humana, a dos nulos, dada a infatuarse. E iso engádeme presión á hora de recibir visitas. Mais poida que un día destes o embargue a sensación de que unha xornada á beira do mar e entre os piñeirais podería supoñer un cambio agradable respecto da cidade. De ser o caso, prégolle que non deixe de mandarnos recado. A miña muller e mais eu estaremos encantados de acollelo na nosa morada e ofrecerlle de comer e de beber na medida dos nosos posibles —teño unha botella xeitosa de viño bordelés—. Co resaibo del, considéreme o seu fiel servidor,

      Robert Louis Stevenson

P. S. Reabro esta carta para dicirlle que volvín ler a miña nota e paréceme que nela estou lonxe de ser respectuoso e fiel á verdade. É obvio que era consciente de que estaba tomando o seu artigo como un simple colgadoiro do que prender as miñas propias observacións pero, ¿que é un artigo se non iso? ¡Anda que non lle vai poder vostede colgar comentarios agudos ao meu! Vaia maneira a miña de atentar contra o principio de proporcionalidade e os máis básicos fundamentos da boa educación para con vostede, ¡por moito que a intención fose a contraria! De feito, sendo como é un lector fino, xa intuiría o que teño realmente no pensamento. Así que só me queda poñer o ramo —pechando antes os ollos e encolléndome de ombros, como non podía ser doutro xeito— con aquela trillada expresión:

“Ao ataque, Macduff!”7

  1. Westminster, barrio londiniense. Henry James viviu alí do ano 1876 ao 1886. Hoxe, esa zona pertence ao barrio de Mayfair. (N. da T.) ↩︎
  2. Sidney Colvin (1845-1927) foi un crítico literario e artístico británico. Nomeadamente coñecido pola súa amizade con Robert Louis Stevenson, de quen foi o primeiro editor da súa correspondencia. (N. do E.) ↩︎
  3. Bonallie Towers foi o cuarto aloxamento de Fanny e Robert Louis Stevenson en Bournemouth desde a súa chegada a ese lugar no verán de 1884. Alí viviron entre novembro dese ano e finais de marzo do seguinte. (N. da T.) ↩︎
  4. Publicada orixinalmente entre maio e xullo de 1884 na revista The Century Magazine, pertence ao ciclo de obras “internacionais” de Henry James, obras que subliñan as diferenzas entre a cultura americana e a europea. O realismo co que retrata as clases altas está a miúdo tinguido dun forte sarcasmo. (N. da T.) ↩︎
  5. Sobremesa tradicional inglesa do século XVI ao XIX, elaborada a base de leite enteiro ou nata con azucre cortada cunha chispa de viño. (N. da T.) ↩︎
  6. Personaxe de Washington Square (1880), novela de Henry James. (N. da T.) ↩︎
  7. Referencia á exhortación que Macbeth, heroe da peza homónima de Shakespeare, lle fai a Macduff, señor de Fife e opoñente, ao final da escena VIII do acto V para encirrar a batalla final entre ambos. (N. da T.) ↩︎

“What Remains”

By Publicado en Euseino? Social,Literatura Etiquetado ,,, Deixar un comentario

En xuño, a tradución inglesa de “Ninguén queda”, de Brais Lamela

No próximo mes de xuño, a editorial norteamericana Lost River Press vai publicar a tradución para o inglés de Ninguén queda, a obra de Brais Lamela publicada por Euseino? Editores en 2022.

De esda. a dta. e de arriba a abaixo: cuberta da tradución inglesa de Ninguén queda, Brais Lamela nas dependencias de Euseino? Editores, cuberta da edición orixinal galega, Jacob Rogers e Berta Dávila durante o coloquio co tradutor na sede da Fundación Euseino?

Traducida por Jacob Rogers co título de “What Remains” e publicada por unha editorial que ten como obxectivo “transformar a cultura mediante a creación dunha alternativa seria e eficaz ao sistema editorial establecido”, Lost River Press sitúase nunha liña editorial independente moi proxima da que Euseino? Editores defende.

Fronte á “corrente editorial dominante, que satura os andeis mentres soamente promove o que xa é abondo coñecido”, a editorial que encabeza Nicole Rudick, anteriormente editora en The Paris Review, Artforum, e Bookforum, declara que as persoas lectoras tamén merecen poder atopar outro tipo de libros; eses son os libros que busca publicar, as obras escritas cun alento fóra do común, que cómpre facer accesibles de tal xeito que o oficio de editar se converte no de favorecer un ámbito de creación e reflexión, un lugar para as persoas que escriben e len.

Para difundir o seu labor como tradutor de literatura galega nos EUA, en marzo de 2023, a Fundación Euseino? organizou un coloquio con Jacob Rogers co título de “A literatura e as súas metamorfoses. Obxecto literario e transformación”, encontro moderado por Berta Dávila no que se levou a cabo un debate arredor da concepción da literatura e das súas metamorfoses, centrado na narrativa e na poesía actuais nos países anglosaxóns, na súa relación —espuria ou non— coa publicada no século XX.

Jacob Rogers obtivo o PEN/Heim Translation Fund Grant en 2020. A súa obra publícase en Arkansas International, Epiphany, Kenyon Review Online, Best European Fiction, Asymptote, Nashville Review e Your Impossible Voice, entre outras revistas. Publicou a tradución The Last Days of Terranova (Archipelago Books, 2022), de Manuel Rivas.

“¿Que é a Literatura Galega?”, por Carlos Lema

By Publicado en Contemplar o mundo,Literatura Etiquetado ,,,, Deixar un comentario

Nun artigo publicado o 31 de xaneiro de 2023, María do Cebreiro Rábade Villar volve oportunamente sobre a cuestión do mal chamado “criterio filolóxico” como elemento de xuízo para determinar as obras pertencentes á Literatura Galega.

Para cuestionar este criterio utiliza a idea periclitada de “literatura nacional”, non un criterio propio do campo de senso literario senón un criterio sociolóxico, histórico e político. Intenta reforzalo, entre outros, co exemplo xa coñecido de Manuel Murguía e o papel das súas obras historiográficas no que a nosa autora denomina “cultura galega”, outra noción non literaria senón sociolóxica, historiográfica e política.

Neste artigo que agora publicamos, Carlos Lema oponse tallantemente a esa posición seguindo un criterio puramente literario, o da literalidade lingüística das obras literarias. A escritura está feita cun material, o idioma, e os obxectos literarios con letras, signos que representan sons e significados. De aí que, segundo expón, o criterio materialista sexa o único que pode acabar dunha vez con esa continua agresión á Literatura Galega mediante a que se intenta socavar a súa existencia desde diferentes frontes e con argumentacións varias, entre elas o cuestionamento de que a materia da que está feita a literatura é o idioma, non outra.

“Frontes” porque se trata dun conflito moi grave e porque o desenvolven dúas “culturas”, dous Estados, ambos os dous con idiomas que impuxeron pola forza en gran parte do mundo a través do imperialismo cultural. Castelán e portugués foron e seguen a ser instrumentos do imperialismo e, agora, tamén do neocolonialismo, con grandes intereses económicos camuflados baixo termos como “cultura” e empregando para ese fin os idiomas, que nada teñen que ver con esa utilización espuria que se lles está a dar.

As dúas frontes empregan armas e tropas distintas. A fronte portuguesa é interna, xa que o conflito o iniciaron e o continúan persoas galegas coa pretensión de “re-integrar” (eufemismo por subxugar) o idioma galego nun neocolonialismo mediante o argumento do “peso demográfico” e da re-integración nun “galego correcto” ou orixinario (o portugués actual), argumento enganoso pois nas excolonias portuguesas se se fala esa lingua é como resultado da súa imposición pola forza do imperialismo, cousa que tamén acontece no caso do castelán nas súas excolonias.

Finalmente, a fronte española pretende disfrazar o conflito neocolonial da literatura castelá coa galega cun verniz de consenso estatal. Con ese obxectivo, o Estado español está a realizar intromisións constantes no campo literario galego, por exemplo, incentivando economicamente a vinculación ás instancias españolas das persoas que escriben en galego coas axudas á “creación” e os premios “nacionais” que o Estado español outorga. Tamén executa unha política de estímulos á canle comercial do libro mediante a organización de actos públicos nos que se presentan, simultaneamente e en aparente harmonía, obras en castelán e en galego ou persoas autoras castelás xunto a galegas.

O obxectivo é obviar a implícita diferenza xerárquica (pois a arkhé, a posesión do dereito, está custodiada polos arcontes de Madrid) entre unha cultura imperialista, que posúe a forza e o poder dun Estado, e unha literatura que se intenta erguer fronte a esa agresión na que a canle comercial dominada por empresas españolas tamén participa. Con só botar unha ollada aos andeis das librerías e das bibliotecas galegas faise isto patente, ¿que é a mexicana Feira do Libro de Guadalaxara se non un neocolonialismo cultural enfiado por intereses económicos? Non sendo, polo tanto, un obxectivo menor desa política neocolonial o de desprazar dese xeito as instancias literarias canonizadoras á metrópole. ¿A onde foron as persoas escritoras do chamado boom sudamericano para triunfar e a onde queren que vaian agora as galegas?

Esa é a razón da importancia que, a xuízo de Carlos Lema, ten defender o idioma galego como única e exclusiva lingua da Literatura Galega. Para desbotar a imposición das ideas pola forza (quer cultural quer económica ou comercial) e para deixar ben claro que a Literatura non pertence a ninguén, tampouco a quen a escribe, pois a Literatura son as obras, son a lingua na que están escritas e, coma os idiomas, a Literatura é da xente toda, é un can sen dono, unha cadela rabuda e ceiba.

[A persoa autora deste artigo quere deixar constancia de que nada do afirmado e argumentado nel pretende poñer en dúbida a boa fe e a integridade ética das persoas que manteñan as posicións aquí criticadas. Todo o contrario, a crítica e o debate son un sinal de respecto ás ideas e ás persoas que as defenden. (N. da ed.)]

En resposta a María do Cebreiro Rábade Villar (“Algúns apuntamentos sobre o criterio filolóxico”)

O criterio mal chamado “filolóxico” empregado pola crítica literaria para determinar as obras que forman parte dunha literatura realmente non é filolóxico porque depende da vontade dos suxeitos e de intereses espurios, alleos ao campo de senso literario e aos obxectos que forman parte del; o único criterio verdadeiramente filolóxico posible é o criterio materialista da literalidade.

Unha obra literaria é tal en tanto se manteña no seu estado literal. Calquera alteración da súa literalidade, dunha verba, de frases, sintaxe, léxico etc., implica a alteración das figuras e recursos literarios (senso e son, relacións semánticas) e do sistema anafórico propio da arte (redundancia, recursividade e repetición) e fai que esa obra deixe de existir como tal obra e se converta noutra diferente.

O labor da Filoloxía foi e segue a ser precisamente o de restituír e determinar a literalidade das obras, por exemplo, no que se refire á recuperacións de toda a cultura grecolatina e ás obras resultado do traballo levado a cabo polos copistas medievais, e hoxe en día aplica os criterios ecdóticos ás obras publicadas con variacións, erros, ou con cambios introducidos nas diferentes edicións incluso polas propias persoas autoras.

Cómpre lembrar que a literatura non pertence a ninguén, moito menos aínda a quen a escribe pois, ao facelo, inscribe a obra nun campo de senso formado por obxectos, non por “voces” nin por “mundos propios”; as cousas están no mundo e as obras literarias son cousas que están no mundo, logo non son propias de ninguén xa que ningunha lingua ten dono. De aí que manteñamos que a Literatura a forman as obras non as vidas nin a vontade das persoas que as escriben. Isto demóstrase claramente no caso das obras de autoría anónima ou nas de autoría colectiva da tradición popular, das que non se coñece a orixe e que van variando coa copia, coa reinterpretación, pois copia é etimoloxicamente abundancia. A arte baséase na abundancia da copia, non na propiedade nin na autoridade senón na riqueza que xorde da literalidade, a riqueza da variación que todo idioma permite porque ninguén lle pode poñer couto.

Elemento esencial da literalidade é o idioma no que están escritas as obras. De aí que a tradución dunha obra non teña como resultado esa mesma obra senón outra diferente porque está escrita noutro idioma, cousa que se comproba de xeito doado estudando as traducións varias dunha obra concreta ao longo dos anos e dos idiomas. O caso da Biblia é paradigmático nese senso e, cuestión de suma importancia, pon en entredito o dogmatismo das relixións baseadas en libros con orixe en fontes diversas e trasmitidos por tradicións e en linguas varias. A Literatura non é dogmática na forma de interpretar as obras, é literal porque todo obxecto existente tende a persistir no seu ser, a non desaparecer. Signatura rerum: todas as cousas, herba, sementes, pedras, raiceiras revelan na súa calidade, forma e figura o que son. A literatura tamén.

En conclusión, segundo o criterio da literalidade que acabamos de expoñer, persoas autoras coma Ramón del Valle-Inclán, Emilia Pardo Bazán e Gonzalo Torrente Ballester, entre outras, que non escribiron ningunha obra en idioma galego, non poden formar parte da Literatura Galega. Das persoas autoras que escribiron obras en galego e noutras linguas, coma Rosalía de Castro e Álvaro Cunqueiro, forman parte da Literatura Galega as obras que escribiron en lingua galega, non as escritas en idiomas diferentes. O tema do que traten as obras e outras caraterísticas antropolóxicas, ideolóxicas ou extraliterarias, é dicir, que nada teñen que ver coa literalidade ou materia lingüística da que están feitos os obxectos literarios, non constitúen elemento de xuízo para determinar a pertenza dunha obra a un campo de senso literario concreto. Caso contrario, un libro coma Eu son o monte, da mexicana Sara Guerrero, non formaría parte da Literatura Galega, ou unha novela coma O derradeiro libro de Emma Olsen, da que é autora Berta Dávila, formaría parte da Literatura Anglosaxoa, afirmacións a todas luces absurdas.