Arquivo por etiquetas: Carlos Lema

O paradoxo Minuit

By Publicado en Literatura Etiquetado ,,,,, Deixar un comentario

Como a editorial máis pequena de Francia domina o panorama literario

Despois do falecemento de Irène Lindon

O día 7 de decembro faleceu a editora Irène Lindon, filla de Jérôme Lindon, tamén editor de Les Éditions de Minuit, a prestixiosa editorial independente fundada durante a ocupación nazi de Francia. O que actualmente é editor galego en activo con máis anos de traballo e presidente da Fundación Euseino?, Carlos Lema, tivo a honra de tratar primeiro durante a década de 1990 con Lindon, mestre de editores, e logo, de 2005 a 2009, coa Irène, con motivo da publicación en galego de varias novelas de Jean-Philippe Toussaint e do Molloy de Samuel Beckett. Acabamos de perder unha editora atenta e esixente que conseguiu manter a independencia da editorial ata 2021. Este artigo é unha homaxe a Jérôme e a Irène Lindon e á editorial á que dedicaron a súa vida.

A arte de facer máis con menos

Nunha industria editorial a miúdo obsesionada co volume e a sobreprodución, onde centos de títulos compiten cada tempada pola atención, existe un modelo alternativo que se decide radicalmente polo contrario. É o modelo dunha editorial cunha identidade tan forte que a súa simple existencia se converteu na súa sinatura: poucos autores, poucos títulos, moita esixencia. Falamos das Éditions de Minuit.

Este caso de estudo é fascinante non só pola súa historia —nada na clandestinidade durante a ocupación nazi de Francia e convertida despois na casa editora do Nouveau Roman—, tamén pola súa asombrosa vixencia. ¿Como consegue unha editorial que publica un número tan reducido de títulos xerar un impacto tan grande na literatura dun país? A resposta revela catro leccións sorprendentes sobre o poder da coherencia e o afastamento da sociedade do espectáculo, a do valor mercantil e o culto á personalidade.

Un catálogo minúsculo, unha presenza colosal

O dato máis revelador é case inverosímil. Nos últimos dez anos, as Éditions de Minuit publicaron só 53 novelas. Para poñelo en perspectiva, a súa actual casa matriz, Éditions Gallimard, cuxo grupo editorial se fixo cargo de Minuit en 2021, publicou máis de 1.000 novelas no mesmo período.

Con todo, e aquí reside o paradoxo, a análise da súa visibilidade web sitúa a Minuit como o segundo editor con máis impacto na web literaria, xusto detrás de Gallimard. Este dato é extraordinario. Na economía da atención dixital, onde a visibilidade adoita ser sinónimo de volume, Minuit demostra que é posible subverter as regras. O seu segredo reside nunha taxa de atención crítica excepcional que multiplica a repercusión de cada un dos seus lanzamentos, convertendo cada libro nun acontecemento.

O “estilo Minuit”: unha edición literaria rigorosa e independente

Aínda que non existe un “estilo Minuit” uniforme, tanto a crítica como os lectores recoñecen de forma espontánea un conxunto de trazos compartidos que definen a identidade da editorial francesa. Esta coherencia non se basea nos temas senón nunha serie de constantes estilísticas que funcionan como un marchamo literario, visible na obra dos seus autores máis emblemáticos actualmente como Laurent Mauvignier, Jean Echenoz ou Jean-Philippe Toussaint. As máis destacadas son:

  • A elipse como motor narrativo: a tensión e a emoción constrúense nos espazos en branco, como se observa na “coupe nette” de Echenoz ou nos silencios que xeran tensión en Yves Ravey. A narración avanza grazas ao que se omite.
  • O reinado do non dito: o silencio convértese nun “espazo dramático”. En autores como Claire Baglin ou Mauvignier, a emoción escápase e a psicoloxía dos personaxes suxírese en lugar de explicarse, esixindo unha lectura activa e atenta.
  • Unha minuciosidade case cirúrxica: a atención ao pormenor, aos xestos cotiáns e aos obxectos é fundamental. Baglin disecciona o cotián, mentres que Toussaint deposita os detalles como notas musicais. O real sostense no ínfimo.
  • O rexeitamento do espectacular: o drama non xorde de grandes acontecementos senón da “tensión do cotián”. Evítase a énfase, a efusión e o patetismo innecesario, unha contención que define gran parte do catálogo.

Esta coherencia estilística fai que a editorial sexa inmediatamente recoñecible, creando un selo de confianza para as persoas que len e buscan unha experiencia literaria esixente e singular.

Porta de Les Éditions de Minuit, 7 rue Bernard-Palissy, París. Foto LPLT / Wikimedia Commons.
A decisión estratéxica: obras singulares e figuras autoriais descoñecidas

Unha das claves do suceso continuado de Minuit é a súa estratexia editorial, que se leva a cabo de forma decidida a través de primeiras obras singulares e con figuras autoriais descoñecidas. En lugar de seguir tendencias, a editorial céntrase en descubrir e consolidar persoas autoras que deixan pegada desde a súa primeira obra.

Os premios independentes validan esta estratexia. O caso de En salle de Claire Baglin é especialmente revelador: a crítica describiuno como un texto “clínico”, “asfixiante” e “dunha precisión case cirúrxica”. Ao seguir unha liña estética tan definida e coherente, a editorial mantén viva a súa reputación de descubridora de talento e garante unha renovación constante da literatura

O efecto eco: cando a crítica reflicte a obra

Unha das observacións máis fascinantes é que a recepción crítica de Minuit parece imitar o estilo dos seus propios libros. Tanto os grandes medios prescritores como os blogs literarios máis pequenos empregan un vocabulario converxente para describir as obras: “precisión, silencio, tensión, retención, intensidade”.

Esta sintonía vai máis alá do eloxio. Mesmo as críticas que expresan reservas fano cun “ton de respecto”, e a esixencia das obras é a miúdo presentada como unha virtude: “Demanda unha lectura colaborativa mais recompénsaa”. O resultado é unha harmonía case involuntaria entre a obra e o seu comentario, unha especie de espello crítico que amplifica o impacto de cada libro.

A crítica fala de Minuit seguindo o “estilo” da editorial, con concentración, economía de medios e un profundo respecto pola precisión.

Unha lección para a era dixital

O acerto de Minuit non é casualidade nin nostalxia. É a conclusión final e provocadora dunha liña decidida e sostida pola alta esixencia editorial, sen favores aos que responder e con independencia, como estratexia gañadora contra a lóxica da sobreabundancia, do culto ao espectáculo e á personalidade autorial que domina o mundo da cultura arestora. A análise dos datos confírmao de maneira abafante: Minuit é unha casa editorial que publica pouco mais que conta moito.

A súa influencia demostra que a importancia non se mide en cifras de produción, que a profundidade e o coidado ao editado tamén deixa a súa pegada. Nunha época de ruído constante, ¿podería ser que a verdadeira importancia non resida en producir máis senón en significar máis?

“Os cianotipos das algas de Anna Atkins”, por Alice Oswald

By Publicado en Contemplar o mundo,Literatura Etiquetado ,,,,,, Deixar un comentario

Materialismo do verán

Notas curiosas e infrecuentes sobre a poiese da materia

“The Realists”,
by William Butler Yeats


Hope that you may understand.
What can books, of men that wive
In a dragon-guarded land;
Paintings of the dolphin drawn;
Sea nymphs, in their pearly waggons,
Do but wake the hope to live
That had gone
With the dragons.

“Os realistas”,
de William Butler Yeats
Traducido do inglés por Carlos Lema

Que o deas entendido espero.
Onde se non nos libros, de homes que cren
En terras de dragóns gardadas por cancerbero;
Golfiños pintados con esmero;
Ninfas mariñas, que en carrozas de nácar son,
Onde se non a espranza de vivir espertar ten
Porque acabou ao carón
Dos dragóns.

Na tarde do día 24 de xullo, atopamos abandonado preto da sede da Fundación Euseino?, na rúa de México en Vigo, un acuario feito de cartón, plástico, algas manufacturadas e unhas cunchiñas collidas nalgunha praia. Pareceunos algo cando menos curioso, polo coidado e a atención que alguén puxera en facelo; non un readymade senón algo feito “con arte” no senso antigo da palabra, feito con xeito, con graza.

A mesma graza que o verán ás veces deita sobre o mundo. Decidimos, daquela, recoller o acuario e colocalo no trinque a carón dos libros publicados pola Fundación. Pouco despois, ocorréusenos propoñer unha serie de artigos, máis ca artigos notas curiosas sobre pormenores do mundo que ás veces pasan desapercibidos, ou xacen abandonados sen que a nosa atención repare neles.

Coma nun gabinete de curiosidades. Porque consideramos que a curiosidade intelectual, perceptiva e afectiva —no senso do que nos afecta, das afeccións—, é unha das cousas que nos fai seres mundanos. Esa capacidade do verán para iluminar a materia e conseguir que nos sintamos parte dela, coma cousas do mundo, do que formamos parte sen arelar dominalo.

Iniciamos esta serie de “notas curiosas e infrecuentes”, coa tradución dunhas pasaxes da poeta Alice Oswald sobre a luz impresa nos cianotipos da fotógrafa Anna Atkins. Pasaxes transcritas literalmente da gravación, en concreto, de “The Art of Erosion”, conferencia inaugural de Alice Oswald, Profesora de Poesía, pronunciada na Exam Schools da Universidade de Oxford o 9 de decembro de 2019.

Cystoseira fibrosa, cianotipo por Anna Atkins

“Os cianotipos das algas de Anna Atkins”, por Alice Oswald

De repente, á alborada, a voz remata abruptamente con luz auténtica aínda a se mover riba das árbores cara a unha liña nova. Chegou así, con tan boa sorte e esa luz cenital, coma a neve silandeira ou coma a xiada nocturna. Non dunha soa vez senón delicadamente. Igual ca a raiola acariña o verdor das árbores.

Mentres estou a escribir esas palabras, decátome de que un triángulo gris na sombra da ventá se despraza a través da miña folla de papel e comezo a trazar o seu movemento con puntos. Coma se fixese o diagrama para un enxeñeiro sentado ao meu carón e el dixese “Si”; toda a mesa, cos meus libros e as plumas, estábase a deslizar arredor de ningún punto un centímetro ou menos dun por segundo. E o sol poñíase en evidencia ao dicir “Señor, se usase papel fotográfico, que responde á luz mediante a erosión da súa tintura, daquela hoxe poderiamos estar aquí lendo unha transcrición directa da luz solar”.

Eses cianotipos, tipos de alga mariña que están no Museo de Historia da Ciencia, a preto de 100 metros de aquí, e que realmente son tan bonitos que cómpre ilos ver á sala de investigación do Museo da Ciencia. Porque ninguén os pode fotografar aínda que estean alí. Non o permiten.

Mais as cousas reais teñen un tamaño cinco veces menor nun pequeno caderno de exercicios azul, de fondo azul Prusia escuro, onde están incrible e finamente pormenorizadas aínda que parecen un pouco desdebuxadas. Fíxoas Anna Atkins no século XIX colocando espécimes sobre o papel sensible á luz para crear unha serie de siluetas. Trátase dun proceso erosivo. O sol come as sales de ferro deixando un cianotipo, coma se simplemente lles tirase por riba un capote e, ao cubrir a herba, a súa imaxe quedase gravada nel.

A Robert Hunt, outro precursor da fotografía, o proceso pareceulle tan doado que case era un sinal de debilidade usalo. Os resultados son tan extremadamente simples, afirmou, son tan certeiros, a delineación tan perfecta e o carácter xeral tan interesante que son recomendables por si mesmos, especialmente para señoras e para todos aqueles viaxeiros que non lle queiran prestar demasiada atención ou tempo a esta cuestión: desexar obter coidadas representacións da botánica dunha rexión. Acabamos de ver espécimes da alga británica realizados por unha señora.

Velaquí, abofé, a señora do cianotipo, un tipo de proceso salientable pola extrema fidelidade coa que mesmo se copian os máis esguivios gabiáns das plantas mariñas.

Dictyosiphon fæniculacea, cianotipo por Anna Atkins


A prol das señoras e dos viaxeiros, que el despreza, non podo deixar de pensar agora que o máis difícil para unha artista é acadar ou, ao cabo, desexar acadar, a sinxeleza, a rapidez na execución e a fidelidade ao pormenor.

Hai artistas actuais que se dedicaron á fotografía xa que perseguían obxectivos dese tipo. Susan Derges, por exemplo, deixa nas noites de luar papel fotográfico nos ríos para facer unha versión visual que deixa falar a luz da lúa con voz propia. Gary Fabian Miller fai brillar a luz eléctrica a través de matraces con líquido de cor para facer cadros de imaxes da súa mente. Coido que Harriet Tytler foi unha precursora da fotografía ao traballar coma Samuel Beckett para acadar esa luz que se imprime na súa voz. Cando leo un poema seu, ábrese un obturador e logo outro e outro e a alborada acábase achegando fisicamente a min en catro movementos.

Pola contra, cando leo as “Insinuacións de inmortalidade” de William Wordsworth, que é un poema elaborado, non un poema erosionado, síntome algo menor, inferior e por detrás do poeta, e o efecto que el procura cae coma unha sombra entre o sol e eu mesma.

Houbo unha época na que Meadow Grove e Stream the Earth, calquera lugar común para min, me parecía que era coma a luz celestial, coma se tivese a gloria e a singularidade dun soño. Xa non é o mesmo, se volvo sobre isto que acabo de dicir, cando aceptaba a noite e o día, as cousas que vía, agora xa non me parece así. O arco da vella ía e viña, a rosa era xeitosa, á lúa daba xenio vela. Se miras arredor dela cando o ceo está aberto, se miras na auga dun ceo estrelecido, a luz do sol é coma un nacemento fermoso e cheo de gloria. Mais agora xa sei que a calquera sitio que vaia o esplendor da Terra quedou atrás.

O acuario, feito con cunchas, cartón, papel, plástico e materiais diversos, no trinque da Fundación Euseino?

“¿Que é a Literatura Galega?”, por Carlos Lema

By Publicado en Contemplar o mundo,Literatura Etiquetado ,,,, Deixar un comentario

Nun artigo publicado o 31 de xaneiro de 2023, María do Cebreiro Rábade Villar volve oportunamente sobre a cuestión do mal chamado “criterio filolóxico” como elemento de xuízo para determinar as obras pertencentes á Literatura Galega.

Para cuestionar este criterio utiliza a idea periclitada de “literatura nacional”, non un criterio propio do campo de senso literario senón un criterio sociolóxico, histórico e político. Intenta reforzalo, entre outros, co exemplo xa coñecido de Manuel Murguía e o papel das súas obras historiográficas no que a nosa autora denomina “cultura galega”, outra noción non literaria senón sociolóxica, historiográfica e política.

Neste artigo que agora publicamos, Carlos Lema oponse tallantemente a esa posición seguindo un criterio puramente literario, o da literalidade lingüística das obras literarias. A escritura está feita cun material, o idioma, e os obxectos literarios con letras, signos que representan sons e significados. De aí que, segundo expón, o criterio materialista sexa o único que pode acabar dunha vez con esa continua agresión á Literatura Galega mediante a que se intenta socavar a súa existencia desde diferentes frontes e con argumentacións varias, entre elas o cuestionamento de que a materia da que está feita a literatura é o idioma, non outra.

“Frontes” porque se trata dun conflito moi grave e porque o desenvolven dúas “culturas”, dous Estados, ambos os dous con idiomas que impuxeron pola forza en gran parte do mundo a través do imperialismo cultural. Castelán e portugués foron e seguen a ser instrumentos do imperialismo e, agora, tamén do neocolonialismo, con grandes intereses económicos camuflados baixo termos como “cultura” e empregando para ese fin os idiomas, que nada teñen que ver con esa utilización espuria que se lles está a dar.

As dúas frontes empregan armas e tropas distintas. A fronte portuguesa é interna, xa que o conflito o iniciaron e o continúan persoas galegas coa pretensión de “re-integrar” (eufemismo por subxugar) o idioma galego nun neocolonialismo mediante o argumento do “peso demográfico” e da re-integración nun “galego correcto” ou orixinario (o portugués actual), argumento enganoso pois nas excolonias portuguesas se se fala esa lingua é como resultado da súa imposición pola forza do imperialismo, cousa que tamén acontece no caso do castelán nas súas excolonias.

Finalmente, a fronte española pretende disfrazar o conflito neocolonial da literatura castelá coa galega cun verniz de consenso estatal. Con ese obxectivo, o Estado español está a realizar intromisións constantes no campo literario galego, por exemplo, incentivando economicamente a vinculación ás instancias españolas das persoas que escriben en galego coas axudas á “creación” e os premios “nacionais” que o Estado español outorga. Tamén executa unha política de estímulos á canle comercial do libro mediante a organización de actos públicos nos que se presentan, simultaneamente e en aparente harmonía, obras en castelán e en galego ou persoas autoras castelás xunto a galegas.

O obxectivo é obviar a implícita diferenza xerárquica (pois a arkhé, a posesión do dereito, está custodiada polos arcontes de Madrid) entre unha cultura imperialista, que posúe a forza e o poder dun Estado, e unha literatura que se intenta erguer fronte a esa agresión na que a canle comercial dominada por empresas españolas tamén participa. Con só botar unha ollada aos andeis das librerías e das bibliotecas galegas faise isto patente, ¿que é a mexicana Feira do Libro de Guadalaxara se non un neocolonialismo cultural enfiado por intereses económicos? Non sendo, polo tanto, un obxectivo menor desa política neocolonial o de desprazar dese xeito as instancias literarias canonizadoras á metrópole. ¿A onde foron as persoas escritoras do chamado boom sudamericano para triunfar e a onde queren que vaian agora as galegas?

Esa é a razón da importancia que, a xuízo de Carlos Lema, ten defender o idioma galego como única e exclusiva lingua da Literatura Galega. Para desbotar a imposición das ideas pola forza (quer cultural quer económica ou comercial) e para deixar ben claro que a Literatura non pertence a ninguén, tampouco a quen a escribe, pois a Literatura son as obras, son a lingua na que están escritas e, coma os idiomas, a Literatura é da xente toda, é un can sen dono, unha cadela rabuda e ceiba.

[A persoa autora deste artigo quere deixar constancia de que nada do afirmado e argumentado nel pretende poñer en dúbida a boa fe e a integridade ética das persoas que manteñan as posicións aquí criticadas. Todo o contrario, a crítica e o debate son un sinal de respecto ás ideas e ás persoas que as defenden. (N. da ed.)]

En resposta a María do Cebreiro Rábade Villar (“Algúns apuntamentos sobre o criterio filolóxico”)

O criterio mal chamado “filolóxico” empregado pola crítica literaria para determinar as obras que forman parte dunha literatura realmente non é filolóxico porque depende da vontade dos suxeitos e de intereses espurios, alleos ao campo de senso literario e aos obxectos que forman parte del; o único criterio verdadeiramente filolóxico posible é o criterio materialista da literalidade.

Unha obra literaria é tal en tanto se manteña no seu estado literal. Calquera alteración da súa literalidade, dunha verba, de frases, sintaxe, léxico etc., implica a alteración das figuras e recursos literarios (senso e son, relacións semánticas) e do sistema anafórico propio da arte (redundancia, recursividade e repetición) e fai que esa obra deixe de existir como tal obra e se converta noutra diferente.

O labor da Filoloxía foi e segue a ser precisamente o de restituír e determinar a literalidade das obras, por exemplo, no que se refire á recuperacións de toda a cultura grecolatina e ás obras resultado do traballo levado a cabo polos copistas medievais, e hoxe en día aplica os criterios ecdóticos ás obras publicadas con variacións, erros, ou con cambios introducidos nas diferentes edicións incluso polas propias persoas autoras.

Cómpre lembrar que a literatura non pertence a ninguén, moito menos aínda a quen a escribe pois, ao facelo, inscribe a obra nun campo de senso formado por obxectos, non por “voces” nin por “mundos propios”; as cousas están no mundo e as obras literarias son cousas que están no mundo, logo non son propias de ninguén xa que ningunha lingua ten dono. De aí que manteñamos que a Literatura a forman as obras non as vidas nin a vontade das persoas que as escriben. Isto demóstrase claramente no caso das obras de autoría anónima ou nas de autoría colectiva da tradición popular, das que non se coñece a orixe e que van variando coa copia, coa reinterpretación, pois copia é etimoloxicamente abundancia. A arte baséase na abundancia da copia, non na propiedade nin na autoridade senón na riqueza que xorde da literalidade, a riqueza da variación que todo idioma permite porque ninguén lle pode poñer couto.

Elemento esencial da literalidade é o idioma no que están escritas as obras. De aí que a tradución dunha obra non teña como resultado esa mesma obra senón outra diferente porque está escrita noutro idioma, cousa que se comproba de xeito doado estudando as traducións varias dunha obra concreta ao longo dos anos e dos idiomas. O caso da Biblia é paradigmático nese senso e, cuestión de suma importancia, pon en entredito o dogmatismo das relixións baseadas en libros con orixe en fontes diversas e trasmitidos por tradicións e en linguas varias. A Literatura non é dogmática na forma de interpretar as obras, é literal porque todo obxecto existente tende a persistir no seu ser, a non desaparecer. Signatura rerum: todas as cousas, herba, sementes, pedras, raiceiras revelan na súa calidade, forma e figura o que son. A literatura tamén.

En conclusión, segundo o criterio da literalidade que acabamos de expoñer, persoas autoras coma Ramón del Valle-Inclán, Emilia Pardo Bazán e Gonzalo Torrente Ballester, entre outras, que non escribiron ningunha obra en idioma galego, non poden formar parte da Literatura Galega. Das persoas autoras que escribiron obras en galego e noutras linguas, coma Rosalía de Castro e Álvaro Cunqueiro, forman parte da Literatura Galega as obras que escribiron en lingua galega, non as escritas en idiomas diferentes. O tema do que traten as obras e outras caraterísticas antropolóxicas, ideolóxicas ou extraliterarias, é dicir, que nada teñen que ver coa literalidade ou materia lingüística da que están feitos os obxectos literarios, non constitúen elemento de xuízo para determinar a pertenza dunha obra a un campo de senso literario concreto. Caso contrario, un libro coma Eu son o monte, da mexicana Sara Guerrero, non formaría parte da Literatura Galega, ou unha novela coma O derradeiro libro de Emma Olsen, da que é autora Berta Dávila, formaría parte da Literatura Anglosaxoa, afirmacións a todas luces absurdas.