Charlotte Casiraghi escribe sobre Scott Fitzgerald

Unha lectura de “Porcelaine et volcan”, de Gilles Deleuze

Damos a benvida á primeira obra filosófica de Charlotte Casiraghi, titulada La fêlure (“A creba”), que publica Éditions Julliard. Facémolo así por dúas razóns: por se poñer este libro ao abeiro de Scott Fitzgerald —a arte da creba— e de Gilles Deleuze —a creba como inconceptualidade—, porque o seu tema ten relación estreita co artigo que acabamos de publicar sobre O Gran Gatsby. E por facer, sen pretendelo, unha louvanza da embriaguez; un dos estados, xunto co sono, que segundo Friedrich Nietzsche permite superar a individuación. Pois a vida individual é unha tortura con todas as consecuencias; a súa duración non é permanente, dela xorde a algodicea, a xustiza da dor, a única que o tempo permite.

A editorial francesa fixo público un adianto, do que aquí traducimos parcialmente as páxs. 28-29, 33-35 e 37-38, pertencentes ao primeiro capítulo do libro. Soamente aquelas pasaxes que nos parecen pertinentes logo do que se analiza no artigo A simbiose literaria, no que se trata da escritura e edición do Gran Gatsby. Esta tradución faise con carácter esexético e para dar pulo ao debate sobre autoría, literatura e individuación.

Charlotte Casiraghi ten un mestrado en filosofía e é presidenta dos “Rencontres philosophiques” de Mónaco. Coautora, xunto con Robert Maggiori, de Archipel des passions, publicado polas Éditions du Seuil.

Embriaguez, literatura e tempo

“A creba”, por Charlotte Casiraghi

Así e todo, esa serie de artigos [publicados na revista Esquire en 1936, nos que conta a súa impotencia para escribir e para realizar as tarefas cotiás máis comúns, o seu sentimento definitivo de perder o tempo] dunha rara lucidez deixaron pegada. Décadas máis tarde, o filósofo Gilles Deleuze volvía sobre eles nun capítulo [“Vingt-deuxième série, porcelaine et volcan”] de Logique du sens. A propósito do famoso incipit de The Crack-up (“A creba”) —”Toda vida é, abofé, un proceso de demolición”—, comenta con estas palabras:

“Poucas frases resoan na nosa cabeza cun ruído tan forte de martelo». O que abraia a Deleuze en primeiro lugar é o “abofé”, que marca sen sobresaltos o carácter natural e inevitable dese proceso de demolición. A derruba non ten nada de accidental. Non pertence á orde da senrazón nin está fóra da vida. Pola contra, é inherente ao feito mesmo de vivir e o resultado dun camiño silencioso que Fitzgerald se vai dedicar a nomear e, despois, a describir, xa desde o inicio do primeiro parágrafo.

Non son só as grandes pancadas as que nos demolen, nin os acontecementos ruidosos, espectaculares ou notables, senón unha erosión lenta. Esta desenvólvese, sen nos decatar, nunha zona imperceptible e subterránea. Velaquí o que se pode aplicar, evidentemente, á nosa vida biolóxica, cuns procesos fisiolóxicos que se deterioran progresivamente sen alterar en aparencia o funcionamento normal do corpo. Mais ás veces as cousas son menos patentes. Un día calquera decatámonos de que xa non nos podemos recuperar dunha caída, dunha resaca ou dunha gripe forte —e aínda menos de sucesos máis graves—. Un feito, un único feito, revela o que non viramos, o que se tramaba alí agachado, no silencio.

Do mesmo xeito, a creba é ao principio insensible, transparente, está enmascarada ata que se converte nunha especie de verme da alma. Provoca primeiro modificacións ínfimas, inasibles, e progresa sen balbordo. Detectala non depende dun escáner senón dunha lucidez sempre falible. […]

A inxestión dun tóxico induce unha sedación da dor e esvae os efectos da fatiga, evita demorarse no que nos roe e permite seguir mantendo as aparencias, malgastando tempo e enerxía a pesar de estar afectado moi fondamente

O efecto resulta pernicioso e socialmente aceptable mais todo o problema é que un acaba vivindo por riba das súas posibilidades. Dórmese menos do que se debe, fálase máis do que se quere, fúmase máis do que nos gustaría e emborrachámonos cunha conversa que ao día seguinte xa non somos quen de asumir, cando os efectos deceptivos da realidade volven á carga. É nos efectos do alcol e na nudez desa “vontade tráxica que preside todas as inxestións” nos que Deleuze se vai interesar particularmente na súa análise dos escritos autobiográficos de Fitzgerald. Mais Deleuze non fai esa análise desde a marxe, dando leccións de sabedoría. Sacha na mesma leira que el tamén cultivou. É a partir da súa propia creba desde onde se mergulla no universo do novelista norteamericano e de onde extrae materia para pensar.

A súa admiración por Fitzgerald e a intimidade que tece cos seus textos ten que ver precisamente con esa cuestión do alcoholismo. No seu Abecedario, en “B de Bebida”, confesa de entrada: “Bebín, bebín moito”. Polo xeral son os escritores ou os músicos os que fan confesións desta natureza, mais do lado dos filósofos atópanse poucas así. Adóitanse asociar no noso imaxinario a unha forma de ascetismo e austeridade aínda que, sen dúbida, iso é algo enganoso. Deleuze confesa que pensaba que beber o axudaba a filosofar:

“Sentía que me axudaba a crear conceptos”. Deleuze, coma outros, e en particular Spinoza, a quen tanto apreciaba, fai saír a filosofía dos seus gonzos e do ceo das ideas para traela o máis preto posible da intensidade da vida. Beber permitíalle quizais soportar esa intensidade que deixa amata, enfrontarse ao risco que pensar do xeito que el o facía implicaba.

Fabricar conceptos non é só un xogo do espírito, unha actividade racional de elaboración e aquiescencia. É unha das formas máis elevadas, máis ameazadoras e máis esenciais da creatividade, algo que escapa a toda regra e obriga a poñerse en perigo, a correr un risco, a abrirse a un baleiro ou a unha incógnita, a desordes e, en calquera caso, unha traizón ao legado que nos funda e nos dá solidez. Crear conceptos é producir unha creba mais desta volta no continuum do pensamento. ¿Cómpre perder un pouco a cabeza para ser un gran filósofo, arriscarse a pensar en zonas incertas e a captar os paradoxos que alí baten en nós? Unha cousa é certa, e é que Deleuze se decatou axiña de que o remedio e coadxuvante, pasado certo limiar, se convertía en veleno e adversario; que a bebida, pasado un límite, lle impedía traballar. De aí esa regra de conduta que fixa para si mesmo e para nós, se a aceptamos:

"Sempre se pode facer todo o que se queira, se iso non te impide traballar".

[…]

Deleuze escribe: “O alcoholismo non aparece como a procura dun pracer senón dun efecto”.

Deleuze vai tentar conceptualizar a natureza dese efecto que instaura unha relación conxelada co tempo. O alcol non ten a fulguración dunha droga dura mais actúa de xeito progresivo e insidioso, coma a creba.

“Ese efecto consiste principalmente nisto: un lento endurecemento do presente“. A embriaguez non só suspende o curso do tempo senón que altera a súa textura. O tempo, en lugar de permanecer fluído, atravesado pola circulación das lembranzas e dos proxectos, ponse irto como un tecido enfermo que perdeu toda a súa flexibilidade. O tempo, baixo o efecto do alcohol, perde a súa capacidade de pasar. A ebriedade dá a ilusión dun esquecemento mais é en realidade unha esclerose lenta. O endurecemento dun tecido pode xurdir en caso de edema, producindo esa zona dura e resistente ao tacto cunha cerna branda chea de líquido inflamatorio. A tona de protección formada pola carne endurecida evita que o líquido se espalle e infecte todo o corpo. Poderiamos imaxinar que ese centro brando contén o pasado doloroso e o conxela para protexernos dos seus efectos angustiantes no presente. Ofrece a posibilidade de identificarse cos acontecementos do pasado manténdoos ao mesmo tempo a distancia. A persoa embriagada vive, daquela, dous tempos á vez: o presente indurado (dureza, distancia da realidade) e esa cerna branda (lembranzas, epifanías da imaxinación). Deleuze ilústrao decontado a través da gramática: a persoa embriagada non vive nin no futuro nin no presente, tampouco no imperfecto senón no indefinido. O verbo auxiliar representa a dureza do presente endurecido mentres que o participio (“amado”, “feito”, “visto”) concentra o pasado imaxinario [Esta comparación non se pode aplicar ao idioma galego, no que non existen tempos compostos, logo todo é indefinido, sen encartonarse.]. Está absorbido por un pasado que xa aconteceu, saturado, que volve aparecer coma unha roda dun muíño. Ese pasado volve non como memoria viva senón máis ben como fatalidade, como algo que xa pasou e que non se pode cambiar [O eterno retorno nietzscheano.]. Mais existe un segundo efecto: o pasado composto redúcese a un único «bebín». O presente endurecido xa non contén ren, vira eslamiado. O pasado próximo e mesmo o pasado simple afástanse e foxen. O presente irto xa non é máis ca unha superficie inerte onde todo se mantén a distancia. [Desaparece a individuación apropiante, desaparece o propio.]

Velaí culmina o efecto esvaecedor da embriaguez: xa non co gozo dun pasado composto imaxinario senón coa experiencia xeneralizada dun pasado fuxidío.

Gatsby, o heroe fitzgeraldiano por excelencia, encarna ese pathos temporal que se pode procurar nun estado de ebriedade. [O da algodicea como xustiza posible en Nietzsche.] No medio da súa mansión, en completa soidade, exáltase mentres lembra os momentos pasados con Daisy, a quen segue amando en segredo. Durante os cinco anos nos que está lonxe dela, vive cada día nesa éxtase das lembranzas. A mágoa é que esa calidade da duración non se pode prolongar moito máis.