Publícase “Clarice Lispector: intuicións ontolóxicas”, de Rebeca Baceiredo
A obra da filósofa e escritora Rebeca Baceiredo, ademais de ser unha das máis orixinais do pensamento galego dos últimos vinte anos, consegue iluminar a filosofía coa capacidade de concreción da literatura e que, ao tempo, a filosofía poña ao descuberto unha faceta da literatura que a despoxa de trucos artísticos banais. Ambas as dúas, literatura e filosofía, deixan de lado o poder do que adoitan estar investidas para, na escritura de Baceiredo, quedar á vista, sen aderezos nin dogmatismos. Como escribe na presentación de cuarta de cuberta Mario Losada, editor de Clarice Lispector: intuicións ontolóxicas, nestas páxinas “o exercicio da interpretación espállase desde a literatura para resoar no campo da filosofía”.
Temos, pois, a satisfacción de volver presentar ás persoas lectoras unha obra nova desta autora senlleira, coa que iniciamos a colección Casabranca no ano 2013. Sen Rebeca Baceiredo o proxecto de Euseino? Editores non sería o que actualmente é.
O novo libro de Rebeca Baceiredo non é un ensaio filosófico usual. Nel reflexiónase sobre conceptos coma deus, o tempo, a morte, o acontecemento e a subxectividade no horizonte da disolución do eu e da pregunta polos límites da linguaxe. O excepcional é o terreo no que se inscriben estas ideas, que non é o propio do discurso teórico nin da análise fenomenolóxíca senón algún punto intermedio e bastardo entre a escritura e a vivencia real. A autora extrae o pensamento do relato da experiencia íntima e filosófica que a escritora brasileira Clarice Lispector achegou a través da súa obra e dos seus personaxes. Unha intimidade que, como diciamos, mediante o exercicio da interpretación, se espalla desde a literatura para resoar no campo da filosofía.
Algunhas das partes desta obra transitan por mundos nos que as palabras son cousas, onde pensar é viaxar e nos que os desvíos do pensamento literario de Lispector nos achegan á pregunta ontolóxica fundamental: ¿que facer coa vida?
O resultado é unha fascinante dramatización de ideas, unha travesía na que o deus xeométrico de Spinoza asusta, a cousa en si nos dá leccións de vida e as poetas regresan das súas liortas nos límites da linguaxe. E, sobre todo, unha chamada a outro xeito de escribir filosofía.
Consiga o seu exemplar nas librerías colaboradoras ou recíbao directamente no seu domicilio premendo na ligazón:
Composición, por Theo van Doesburg. Tinta chinesa sobre papel.
A ensaísta e poeta María do Cebreiro escribe sobre a crítica literaria en tempos de estrañeza. As obras manteñen a súa presenza mesmo nun mundo no que os textos pretenden asoballalas. Un texto non é necesariamente unha obra. Igual ca quen escribe non é forzosamente unha persoa escritora; a escritora éo cando “vivir significou escribir, e escribir unicamente foi dicir con sinceridade, case reflectir nun espello, o pulo da súa fantasía e os traballos do seu pensamento”. Así o describiuo filósofo Giorgio Colli, editor da obra completa de Nietzsche. Mais o estadio do espello quedou atrás, a obra non precisa de suxeito, independízase da tea de araña da sopeita pois a obra mesma está feita de tecido, de letras, de literalidade. A morte da crítica realmente o que reflicte é a morte do autor e da autora como principio de razón. O principio da obra é a irrazón da súa existencia. Iso abonda.Nada de relación filiativa, todo é afiliativo. Non hai creación porque ninguén crea, a literalidade está no mundo como tal cousa.O escepticismo da autora deMaternidades virtuosasresponde quizais a esa estrañeza perante a obra sen razón, a obra non escrita para un público, a obra sen público. A obra sen esencia. Cousa non substancial que está fóra de si, que está no mundo.
1) Renacenza. Non é doado escribir sobre a crítica literaria nun mundo no que tanto a literatura como a crítica perderon definitivamente a súa función. Neste contexto, a única proposta optimista é desexar que a crítica literaria morra dunha vez para que, con fortuna, poida nacer de novo.
2) Fado. Velaquí o fado da crítica literaria hoxe: a suxeición ao sistema de medios de comunicación, dependente á súa vez das dinámicas gobernamentais e dos intereses comerciais. Fronte a tal servidume, a crítica literaria será soberana ou non será.
3) A autoridade de calquera. Soberanía non equivale a libre xuízo. A erosión xeneralizada do principio de autoridade pode ser boa cousa. Como aceptar que un crítico, polo feito de escribir nun determinado medio, nos diga o que debemos ler? Nun tempo no que nin sequera aceptamos doadamente as recomendacións dos médicos, a crítica xudicial é cousa do pasado.
4) A arte da sospeita. O fundamento da verdadeira crítica é a sospeita. Como calquera pensamento digno de tal nome, debe ser unha arte de tensar a corda.
5) Perigos. A crítica literaria é, xa que logo, incómoda. Non estraña que case ninguén queira exercela. Así e todo, cómpre desconfiar tamén da posición do francotirador. Cando a voz do crítico soa ferida ou rosmona de máis, é doado sospeitar que non está a escribir desde a ecuanimidade senón pro domo sua.
6)Obxectividade. Fronte ao prexuízo que teima en manter xebradas a dimensión creativa da argumentativa, os mellores poetas do século XX foron os mellores críticos, tanto da súa propia obra como da obra dos poetas que a usaron como condición de posibilidade para escribila. En consecuencia, o crítico debe ser obxectivo mais non neutral.
7)Futuro presente. Que cabe agardar da crítica neste século? Quizais xa non o delicioso close reading da súa obra e das alleas ao que nos afixeran os críticos e poetas do século XX (non hai tempo). Tampouco o distant reading postulado como alternativa pola literatura comparada de comezos do milenio: entre a peste e o algoritmo, o concepto de República Mundial das Letras quedou literalmente esfarelado.
8) Estrañeza. A crítica literaria do futuro artellará un discurso situado a medio camiño entre o arquivo e o mapa. Operará, ao seu xeito, en sentido contrario á cultura da cancelación, cartografando, por unha banda, os textos resistentes ao sentido común da nosa época e achegando, pola outra, un catálogo vivo e actuante de prácticas literarias complexas (entendida a complexidade como un procedemento de estrañeza continua perante o mundo).
9) Responsabilidade e resistencia. A crítica literaria do futuro será un traballo de delicadeza e de resonancia. Obrigaranos a ler dúas veces, nun tempo no que, mesmo rodeados de textos, case ninguén lerá. Non toda literatura resiste esa segunda vez, o que pode ser usado como un indicio contra ela, e tamén contra a crítica literaria que a sostén.
10) Resurrección. A crítica literaria morreu. Viva a crítica literaria!
Julia Kristeva e Philippe Sollers, de Tel Quel a L’Infini
Fundada en 1960 por Philippe Sollers e por Jean-Edern Hallier, a revista Tel Quel atravesou as décadas de 1960 e 1970 ata chegar ao ano 1982. Como anteriormente fixeron a Nouvelle Revue française de André Gide, que daría lugar ás Éditions Gallimard, e os Temps modernes dirixida por Jean-Paul Sartre, non soamente en Francia, as revistas acadaron unha importancia crucial na defensa da autonomía literaria e na capacidade de xerar novas correntes de pensamento.
Tel Quel deu abeiro a un potente movemento intelectual e literario ao que van asociados os nomes de Sollers, Jean-Pierre Faye, Julia Kristeva, Marcelin Pleynet e Jean Ricardou mais tamén os doutros autores que, coma Francis Ponge, Roland Barthes, Michel Foucault, Jacques Derrida e Gerard Genette publicaron na revista, e pensadores que foron adoptados por ela nalgún momento, coma Jacques Lacan e Louis Althusser.
O primeiro número da revista publicada por Éditions du Seuil levaba, para explicitar a cabeceira, unha cita de Nietzsche: “Eu quero o mundo e quéroo tal cal [en francés, “tel quel”], e sígoo a querer, quéroo eternamente … ” Por se non abondase, a revista comezaba cunha “Declaración”: “Cada vez que o pensamento, sometido a imperativos morais ou políticos, deixou de ser o que agardamos del: o fundamento da nosa presenza, a súa clara e difícil expresión para a arte; cada vez que o pensamento desvalorado rebuliu arredor das obras, poñéndose a predicar alí onde abondaba con amar en silencio; a literatura, sempre desprezada e vistoriosa, defendíase cunha mala consciencia que tería que sorprender se non fose o seu sinal de superioridade…”
Entre moitos artigos de grande interese que foi publicando ao longo da súa historia, no número 36 de Tel Quel, do ano 1969, atopamos unha peza pequena de Philippe Sollers, o seu director, que á parte de ter unha extensión que nos permite incluíla neste artigo, nos parece moi ilustrativa da posición da revista:
“A diagonal”
Se agora mesmo inscribimos tres liñas paralelas —non xerárquicas— e ás que chamamos x: FS (formacións simbólicas), y: FI (formacións ideolóxicas) e z: FH (formacións históricas, cuxo obxecto está marcado polo materialismo histórico e dialéctico), máis unha liña de puntos designada como Economía (“determinante en última instancia”) indicando a sobredeterminación do lado das formacións históricas, a diagonal (d) ha ser esa liña de texto —a súa proxección e a súa sombra trazada—, liña de influencia da escritura e da súa “ficción”. Influencia da relación entre as tres liñas que se diferencian dialecticamente e marcan coa súa transversal o proceso das diferenzas de forzas que xogan dun nivel a outro.
Se podemos dicir que x funda o suxeito e o signo; que y os descoñece e que z os transforma en funcións activas, (d), pola súa banda, fainas desaparecer (disólveas).
Por outra parte, a diagonal garante a non unificación, a non teoloxización dos campos así definidos. A determinación (económica) situada na base e non fóra do proceso xeral está cortada por (d) en (s) —punto de sobredeterminación sexual da escritura, da súa produtividade improdutiva onde a oposición fóra / dentro se reabsorve nunha escansión abrindo na liña un aspecto teatral infinito cunha serie de cortes que pasan a través da ou das linguas e dos obxectos de coñecemento, da marca ao volume e á inversa. A liña de puntos paralela a (d) é a liña semanalítica que corta o económico no punto de sobredeterminación do signo (s’). A diagonal, negada no económico, denegada no ideolóxico e forcluída no simbólico, abre unha escritura “infinita” fundada nunha re-negación. Ten por función non “exhibir” senón xogar coa distancia entre os tres eixes paralelos, as súas unións e a desaparición ou a transformación do suxeito (a diagonal constitúe a ciencia desa desaparición-transformación) —producindo un efecto de coñecemento específico e regulando as transferencias dun eixe ao outro no momento da constitución dunha secuencia sobre un dos eixes: salto inmediato que a traslada sen cesar dunha liña á outra. TEATRO DA DIAGONAL.
O que acabamos de traducir trátase dunha parte do artigo “Survol/Rapports (blocs)/Conflit”, de Philippe Sollers. Pouco antes de que se publicase este artigo, no outono de 1968, todo o equipo da revista, incluíndo ademais a Foucault, Barthes e Derrida, asina o libro Théorie d’ensemble (“Teoría de conxunto”), novo manifesto colectivo no que se amosa unha consciencia aguda dos poderes posibles da literatura, algo que a concepción máis habitual teima en minimizar, frear e subordinar. Non a literatura ao servizo da teoría senón máis exactamente o contrario. As ciencias da linguaxe e a filosofía axudando a elaborar un tecido de ficción infinito.
Á parte da revista e co mesmo nome, en 1963, as Éditions du Seuil lanzan unha colección baixo a dirección de Philippe Sollers. Vinte anos máis tarde, ao desaparecer a revista, a colección ten un catálogo de 73 títulos et 32 autores. Deles, 34 son ensaios de crítica literaria, de estética e de filosofía —entre eles, obras de Barthes, Derrida e Kristeva, ademais de Genette, Ricardou e Todorov– , 29 son novelas —esencialmente de membros do consello de redacción coma Philippe Sollers e Jean Thibaudeau ou de escritores próximos á revista coma Maurice Roche, 10 son poemarios e 7 títulos pertencen á literatura estranxeira, os máis deles obra de escritores italianos coma Eduardo Sanguineti e Maria-Antonietta Macciocchi. Ningún dos títulos aparecidos na colección Tel Quel obtivo nunca premio ningún mais, reeditados en edicións de peto, traducidos a moitos idiomas, os ensaios de Barthes, Derrida, Genette e Kristeva son esenciais para o pensamento contemporáneo e chegan a un público dunha amplitude imposible de imaxinar no momento da súa publicación.
Tel Quel realizou un traballo teórico considerable nuns momentos nos que, principalmente nos eidos da literatura e das ciencias sociais, ao estruturalismo, á escola freudiana de Lacan e á renovada lectura de Marx que fai Althusser se engade a publicación das primeiras obras de Foucault. A reflexión iniciada pola revista vai principalmente en dúas direccións: a descuberta do formalismo e da lingüística e a aplicación da análise estrutural á literatura. Gérard Genette e Tzvetan Todorov van xogar un papel importante nesa reflexión, do mesmo xeito que o han facer Roland Barthes e Jacques Derrida.
Eses achados teóricos, reforzados pola chegada de Julia Kristeva, semióloga de orixe búlgara, levan o grupo de Tel Quel cara ao que se denominou a “escritura textual”, definida polo escritor Philippe Forest como “un xesto crítico cuxa violencia se exerce no interior da linguaxe mais resoa no conxunto do campo social”.
Durante os acontecementos de maio de 1968, Tel Quel abala entre o esquerdismo libertario e a ortodoxia comunista. Pasando logo a revista ao maoismo. Ata que, en 1977, Philippe Sollers pronuncia unha conferencia titulada “Crise de l’avant-garde?”, na que anuncia a fin do marxismo e da psicanálise, interpretando esta desfeita dupla como a causa do “relaxamento da produción vangardista” e denunciando o mito da arte moderna como unha incesante fuxida cara adiante.
Grupo Tel Quel, París, 1974. De dereita a esquerda, Severo Sarduy, François Wahl, Roland Barthes, Julia Kristeva, Josephine Fellier, Marcelin Pleynet, Philippe Soler e outros.
L’Infini
En 1983, Philippe Sollers, Julia Kristeva e Marcelin Pleynet abandonan as Éditions du Seuil para crear, primeiro en Éditions Denoël e logo, catro anos máis tarde, definitivamente en Gallimard, unha nova colección e outra revista co nome de L’Infini, cun primeiro número que comeza con este editorial-manifesto:
“Ao nihilismo difuso da fin dun mundo repregado sobre si, ao neoacademicismo, á depresión vangardista, á morosidade e á adaptación do desexo sucede, pois, unha desenvoltura calculada, obstinada, un xeito novo de pensar as formas. ¿A televisión? ¿As tertulias? ¿A política convertida en marketing? ¿A edición xornalística? ¿A psicanálise de Estado? ¿O rebumbio dos medios de comunicación? ¡Iso non é nada! Verdadeiramente nada. Nada do que ter medo. Lede mellor estes textos, velaí, escollidos para esta publicación que escintila cada tres meses. […] Eles definen, sen un proxecto común acordado previamente, unha puntuación radical, unha especie de pulo fóra da lei.”
Despois de dúas décadas, o contexto cambiara considerablemente. Tel Quel e L’Infini marcan dúas épocas dificilmente comparables mais a palabra literatura continúa designando o mesmo obxecto malia a sociedade do espectáculo, a pesar da industria de gran consumo cultural e da estética tardomoderna.
Para Sollers, a edición é claramente a continuación da escritura por outros medios, unha maneira de levar a obra máis lonxe, de difundir os seus efectos nun corpo social considerado como refractario á literatura dificilmente clasificable e ao pensamento no seu estado máis puro, menos dixerido e sen disfraces. A historia destas dúas revistas e destas dúas coleccións pódese pensar como unha “teoría de conxunto”, como a elaboración dun pensamento sistemático da literatura no que se inclúen obxectos singulares (as obras, os autores e autoras).
Como declaraba Philippe Sollers:
“Vivimos nun mundo orquestrado por unha doutrina única que é a da separación. Segundo esta póliza da separación, as cousas deben estar nidiamente separadas as unhas das outras de tal xeito que poidan ser controladas por unha ollada —ollada que, de seu, é pura e simplemente financeira. Esta separación é querida, orquestrada, sistematicamente aplicada, de tal sorte que quen escapa acaba sendo un blasfemo ou un electrón incontrolable.”
euseino.org 