Materialismo do verán
Notas curiosas e infrecuentes sobre a poiese da materia
“The Realists”,
by William Butler Yeats
Hope that you may understand.
What can books, of men that wive
In a dragon-guarded land;
Paintings of the dolphin drawn;
Sea nymphs, in their pearly waggons,
Do but wake the hope to live
That had gone
With the dragons.
“Os realistas”,
de William Butler Yeats
Traducido do inglés por Carlos Lema
Que o deas entendido espero.
Onde se non nos libros, de homes que cren
En terras de dragóns gardadas por cancerbero;
Golfiños pintados con esmero;
Ninfas mariñas, que en carrozas de nácar son,
Onde se non a espranza de vivir espertar ten
Porque acabou ao carón
Dos dragóns.
Publicamos o terceiro desta serie de artigos, ou notas curiosas sobre cousas do mundo que ás veces pasan desapercibidas, ou xacen abandonadas sen que a nosa atención repare nelas. Coma un gabinete de curiosidades no que, grazas a esa capacidade do verán para iluminar a materia, reunimos pezas insólitas, pouco frecuentes, sobre as cousas que forman parte do mundo sen necesidade de que ninguén as vexa.
Desta volta trátase dunha pasaxe do libro L’Inde (sans les Anglais) (“A India (sen os ingleses)”), de Pierre Loti. Trátase da primeira parte do capítulo segundo, titulado “À Ceylan” (“En Ceilán”). Viu a luz en 1903 na casa editorial Calmann-Lévy de París.
Como indica Edward W. Said no seu libro Culture and Imperialism:
"un relato baseado nunha viaxe pola India na que os ingleses gobernantes non son mencionados nin unha soa vez, de forma deliberada, mesmo con malicia, coma se se quixese suxerir que só se debía ver os nativos, cando, abofé, a India era unha posesión exclusivamente británica (e, por certo, non francesa).
Atrévome a suxerir que, cando a cultura europea finalmente comezou a ter en conta as 'ilusións e as descubertas' imperiais [...], non o fixo opoñéndose a elas senón de forma irónica e cun intento desesperado de nova inclusión."
Talmente o mesmiño que agora intenta facer o neocolonialismo invasivo castelán co idioma e a cultura galegos.
“A cidade sepulta”, por Pierre Loti
[A “cidade sepulta” é a tradución literal do nome que se lle dá na India á cidade de Anuradhapura, que foi destruída a comezos da nosa era pola grande invasión de Malabar. (N. do E.)]
E velaquí a India, a fraga, a xungla.
E para min amence sobre un mundo de pólas e herbas, sobre un océano de eterna vexetación, sobre un infinito de misterio e silencio, despregado aos meus pés ata as liñas extremas do horizonte.
Dende o alto dun outeiro, que xorde como un illote na chaira, vexo iluminarse a queda inmensidade verde. É a India baixo os seus veos de nubes, é a India, a fraga, a xungla; é, no centro da grande illa de Ceilán, o lugar profundo da paz, que protexe aínda por todas as partes o inextricable entrelazamento das árbores; é o lugar onde, dende hai dous mil anos, a marabillosa cidade de Anuradhapura se extinguiu baixo a noite das follas.
A través da espesura dun ceo plúmbeo, onde se incuban treboadas e choivas, amence lentamente o día —mentres é medianoite alá, no meu país, Francia. Unha vez máis, a vella Terra vai presentar á luz do seu sol esta rexión das grandes ruínas, que acaban de pulverizarse e de aniquilarse na vexetación soberana.
¿Onde está, pois, a marabillosa cidade?… Paséase a mirada por todas as partes, como, dende o alto do mastro dun navío, se miraría o círculo monótono do mar, e nada humano parece albiscarse en ningures. Tan só árbores, árbores e árbores cuxas copas se suceden, magníficas e semellantes; unha vaga de árbores que se vai perdendo en lonxanías sen límites. Alá, lagos onde os crocodilos son os amos e onde veñen beber, ao solpor, os rabaños de elefantes salvaxes. É a fraga, é a xungla —de onde comeza a subir cara a min a chamada matinal dos paxaros. Mais, ¿onde se atopa xa a marabillosa cidade, onde o seu rastro?…
Así e todo, uns outeiros ben estraños, vizosos, verdes coma a fraga mais de contornos cada vez máis regulares, en forma de pirámides ou de cúpulas, érguense aquí e acolá, illados, por riba da uniforme extensión da follaxe… E esas son as torres dos vellos templos, as dagabas xigantes, construídas dous séculos antes da era de Cristo; a fraga non puido destruílas mais envolveunas co seu verde sudario, traendo pouco a pouco, sobre elas, a súa terra, as súas raíces, as súas matogueiras, as súas lianas e os seus monos. Soberbiamente aínda sinalan o lugar onde os homes adoraban, nas primeiras idades da fe búdica —e a cidade santa está ben aquí, onde dorme por todas as partes debaixo de min, agochada so a bóveda das ramaxes.
E mesmo o outeiro desde o que miro tamén era unha dagaba sagrada que milleiros de crentes axudaran a construír para a gloria do seu profeta, irmán e precursor de Xesús. A base está gardada por series de elefantes tallados no granito, por deuses cuxa forma se perde baixo o desgaste dos séculos —e cada día aquí, outrora, xurdía o estrondo das músicas relixiosas, o delirio das adoracións e das preces.
"Innumerables son os templos e os pazos de Anuradhapura; as súas cúpulas e os seus pavillóns de ouro resplandecen ao sol. Nas rúas, unha multitude de soldados, armados con arcos e frechas. Elefantes, cabalos, carros, miles de homes van e veñen continuamente. Hai malabaristas, danzantes, músicos de diversos países cuxos timbais e instrumentos teñen ornamentos de ouro."
Agora, todo é silencio; todo é sombra, a noite é verde. Os homes marcharon e a fraga pechouse. E sobre estas ruínas axiña desaparecidas, a mañá érguese, tan tranquila como outrora se erguía sobre a fraga primitiva, nos tempos máis recuados do mundo.
Antes de desembarcar na terra grande, tiña que recibir, na illa de Ceilán, unha resposta de certo gracioso Maharaghah de quen ía ser o hóspede e, para eses poucos días de espera forzada, quixen refuxiarme aquí, por noxo das odiosas cidades cosmopolitas da costa.
O camiño que fixen onte para vir xa foi unha longa preparación, o que me predispón favorablemente aos encantamentos deste lugar.
Antes de abrir o día, tivemos que partir de Kandy, a cidade dos antigos reis cingaleses, e viaxar primeiro a través de rexións de grandes palmas, onde se despregaba toda a magnificencia ecuatorial. Despois, pola tarde, a natureza cambiou; as amplas plumas dos cocoteiros e das arequeiras pouco a pouco desapareceron: entraramos nunha zona sen dúbida menos calorosa, onde as fragas imitaban máis as dos nosos climas. Baixo unha choiva cálida e perfumada, incesante, por camiños de chan húmido, nunha pequena carruaxe que mudaba máis ou menos cada cinco leguas, ïamos ao xeito dos nosos cabalos, ao triplo galope, ou ben a un paso teimudo, couces incluídas. Máis dunha vez, tivemos que saltar precipitadamente a terra porque unha besta aínda salvaxe, que non estaba afeita, turraba por deter a marcha. Había dous indios encargados dos cabalos de posta, renovados sen cesar, un que levaba as rédeas, outro sempre listo para saltar á cabeza dos cabalos nos momentos máis perigosos. Un terceiro tocaba a corneta para apartar ao noso paso os carros lentos tirados por cebús, ou cando atravesabamos aldeas ensumidas entre os cocoteiros. —Prometéronnos que habiamos chegar ás oito mais as chuvieiras en enxurrada aumentaban continuamente o atraso que levabamos.
Contra a noite, as aldeas fixéronse máis escasas e a fraga máis densa. Acababamos de ver as rozas feitas polos traballadores —¡Ai, que cativas eran e que perdidas estaban no medio da omnipotencia das árbores! — nin o noso soprador de corneta tiña xa necesidade de esforzarse para escorrentar a ninguén.
As palmeiras desapareceran definitivamente. A partir do solpor, podíase dicir que estabamos no eterno verán dalgunha rexión solitaria das nosas paisaxes de Europa, con fragas máis magníficas a de aquí, é verdade, e de máis prodixiosos entrelazamentos de lianas; un cacto arborescente, de cando en vez, viña tamén evocar o exotismo deste sitio, ou ben unha grande flor de lis vermella de pétalos despeiteados; ou tamén unha bolboreta extraordinaria ao atravesar o camiño perseguida por un paxaro de cores descoñecidas e rechamantes. Mais a ilusión volvía apreixarte, a ilusión dos nosos eidos e das nosas fragas.
Polo tanto, logo de se deitar o sol, máis aldeas, máis pegadas humanas; o silencio dominábao todo, nas profundidades verdes onde o camiño tiña a súa interminable gabia, e por onde iamos de présa agora, sempre de présa, baixo a morna caricia da choiva.
Coa escuridade invasora, unha música de insectos erguíase pouco a pouco da terra toda, cambiando a forma do silencio. Élitros por miríades vibraban en crescendo desde o chan da fraga enchoupada —esa era a música de cada noite desde as orixes do mundo…
Cando se fixo completamente de noite, baixo un ceo todo cuberto, a nosa carreira ao trote lixeiro, mantida durante horas e horas, volveuse moi solemne, entre dúas ringleiras desas grandes árbores, provistas ata o seu pé dunha cabeleira de lianas que se sucedían coma as sebes cada vez máis altas e máis fantásticas dun parque sen fin.
Podía suceder que unhas bestas escuras, vagamente percibidas nas tebras, nos impedían o paso: búfalos inofensivos e estúpidos que había que apartar a berros e a golpes de látego. Despois volvía o baleiro monótono do camiño —con aquel silencio rumoroso da alegría dos insectos.
E un pensaba en todo o que a fraga incubaba de vida nocturna, baixo a súa calma inmensa: tantas feras, grandes e pequenas, á espreita ou cazando; tantos oídos atentos; tantas meniñas dilatadas, a espiar os máis pequenos movementos da sombra…
A roza entre as árbores misteriosas prolongábase sempre diante de nós, tan dereita, palidamente gris no medio daquelas dúas altas paredes negras; sabíase ademais que por diante, por detrás, por todas as partes, durante leguas e leguas, a impenetrable e inquietante maraña das pólas estendía a súa opresión suprema.
Os ollos afixéranse á noite, viamos como se ve en soños, e distinguíanse ás veces, saíndo das matogueiras para axiña desvanecerse, unhas imprecisas bestas asexantes con paso de veludo.
Contra as once, por fin, apareceron uns lumes miúdos; as beiras do camiño estaban inzadas de pedras longas, pedras das ruínas e, no ceo tenebroso, por riba da cima das árbores, debuxáronse as siluetas xigantes das dagabas: a min xa me avisaran e sabía que non se trataba de outeiros senón dos templos da cidade sepulta.
Alí, atopamos aloxamento para pasar a noite nunha hospedaxe rexentado por indios, no medio dun xardín paradisíaco cuxas flores, ao pasar, nos amosou a nosa lanterna.
Agora, polo tanto, está abrir o día mentres escoito debaixo de min, na fraga, o espertar dos paxaros. Nesta torre de templo, estou rodeado polas matogueiras e a vexetación, coma en plena xungla; morcegos, cuxa paz perturbei, voan en círculo na luz matinal, bestas das ruínas coas súas ás grises, e uns esquíos moi pequenos, unha marabilla de velocidade e de graza, vixíanme entre as follas.
Aos meus pés, algunhas desas grandes árbores, que constitúen o sudario da cidade morta, están decoradas como para unha festa de primavera: flores vermellas, flores amarelas, flores rosas. E un chuvasco pasa, rápido, sobre as fermosas copas choridas para se perder despois e disolverse na néboa, no fondal das salvaxes lonxanías.
Mais o sol, que sobe ás présas por tras das nubes e da choiva, xa quenta pesadamente a miña cabeza; é a hora de volver baixo as árbores, á sombra, na noite verde onde viven os homes de aquí, e volvo descer da torre santa por unha escaleira de pólas.
Abaixo, está o mundo confuso dos cascallos e das ruínas, na terra vermella, entre as monstruosas raíces que se retorcen coma serpes. Por centos, xacen as divindades rotas, os elefantes de granito, os altares, as quimeras, testemuñando a arrepiante hecatombe de símbolos causada, hai xa case dous mil anos, polos invasores de Malabar.
Arredor das indestrutibles dagabas, os budistas dos nosos días recolleron piadosamente os máis venerables destes obxectos; nos banzos dos templos esboroados, aliñaron cabezas cortadas de antigos deuses e, grazas aos seus coidados, os vellos altares que quedaron en pé, rudos e informes agora, están cubertos cada mañá de exquisitas flores e unhas pequenas lámpadas aínda alumean neles. Anuradhapura continúa a ser aos seus ollos a cidade sagrada e, desde moi lonxe, uns peregrinos, enganados pola súa encarnación terrestre, veñen recollerse e rezar nela, na paz das árbores.
As dimensións e o plano dos grandes santuarios están sinalados aínda polas series de mármores, de laxas, de columnas que desde as torres se acaban perdendo baixo as árbores; debíase chegar a este lugar tan santo por interminables vestíbulos que gardaban os deuses inferiores e os monstros, todo un pobo de pedra, hoxe xacente e pulverizado.
Ademais destes templos, que dominan de lonxe a xungla tupida, hai centos doutros, en ruínas, por todas as partes, e tamén incontables vestixios de palacios; a fraga agocha tantos piares de granito coma troncos de árbores, e todo se confunde baixo a vexetación eterna.
euseino.org 