16/07/2015

Teoría do azul

By euseino.org ¶ Publicado en Contemplar o mundo ¶ Etiquetado cor,John Ruskin,luz ¶ Deixar un comentario

Por Beatriz Fraga

Ao longo da historia moitos filósofos, cientificos e artistas trataron de resolver o misterio do azul do ceo e as diferentes tonalidades da bóveda celeste.

Empédocles (484-424 a. C.) postulou a teoría das catro raíces mesturadas entre os distintos entes da Terra. Xuntou a auga de Tales de Mileto, o lume de Heráclito, o aire de Anaxímenes e a terra de Xenófanes relacionando as catro cores básicas: negro, branco, vermello e ocre cos catro elementos: terra, auga, aire e lume. Na cosmoloxía aristotélica estes catro elementos terra, auga, aire e lume forman esferas concéntricas arredor do centro da Terra e a eles engádese o éter.

Pero non debemos esquecer a contribución dos filósofos árabes ao estudo da cor. Ademáis de traducir a Aristóteles, Abu Yousuf Yaqub ibn Ishaq al-Kindi, coñecido en occidente como Alkindus (800-873), foi un dos doce mellores pensadores da Idade Media en palabras de Girolamo Cardano (1501-1576). Segundo Alkindus o aire que rodea á Terra está debilmente iluminado polas partículas terrestres disoltas nel que se volven avermelladas debido ao calor que recibiron da luz solar e pola reflexión dos raios na Terra. Noutras circunstancias estas luces mestúranse formando unha cor que está entre o escuro da sombra e a luz, esa é a cor azul do ceo.

Al-Kindi foi o primeiro estudoso que suxiriu que hai algo na mesma atmosfera que reflicte a luz aínda que, ben é certo, non explica na súa totalidade a súa natureza.

Posteriormente, Ibn-al-Haitham (965-1040), coñecido en occidente como Alhazen, foi aínda máis lonxe tratando na súa obra o tema da reflexión e refracción da luz dando por suposto que o aire estaba formado por partículas. Dicía que no aire hai sustancias sólidas como o vapor e o fume e que a luz resplandece sobre elas aparecendo as cores das nubes e algúns outros de acordo cos seus graos en canto a espesor, delgadez e turbidez. As obras de Ibn-al-Haithum reapareceron en Europa pouco despois de que as de Aristóteles se traducisen para o latín no século XII. Roger Bacon (1220-1292) en Opus Maius inspírase, na parte relativa á óptica, na obra de Alhazen.

Galileo Galilei, Descartes e Newton, en Philosophiae naturalis principia mathematica [“Principios matemáticos da filosofía natural”], foron algúns dos pensadores que esbozaron teorías sobre a cor. No século XVIII, Leonhard Euler (1707-1783) nas súas Lettres à une princesse d’Allemagne sur divers sujets de physique et de philosophie [“Cartas sobre diferentes temas de física e filosofía dirixidas a unha princesa alemá”] afirmaba que o ceo non é, como parece, “unha bóveda azul na que están pegadas as estrelas”.

O efecto Tyndall

O astrónomo John Herschel (1792-1871), nunha carta dirixida ao físico John Tyndall (1820-1893), manifestaba o seu desconcerto pola dificultade de explicar a cor do ceo e a polarización da luz “… a causa da polarización da luz é evidentemente, unha reflexión da luz sobre algo. A cuestión é sobre que?”. Herschel fai notar tamén que “…só cando o ceo é azul a súa pureza é absoluta, a polarización desenvólvese no seu grao máis elevado e, polo tanto, cando hai a máis leve tendencia á formación de nubes, queda materialmente invalidada”.

O efecto Tyndall, estudado polo científico irlandés, é un fenómeno que explica como as partículas coloidais —aquelas partículas sólidas, líquidas ou gasosas que poden ser suspendidas nun medio— son visibles porque reflicten ou refractan a luz. A primeira vista, esas partículas non son visibles. O feito de que poidan dispersar ou absorver a luz de maneira distinta ao medio permite distinguilas se a suspensión é atravesada transversalmente, con respecto ao plano visual do observador, por un feixe intenso de luz.

O efecto Tyndall permite explicar por que o ceo é azul. A luz procedente do sol é branca mais, ao entrar na atmosfera terrestre, choca coas moléculas dos gases que a compoñen e coas partículas en suspensión sufrindo desviacións. A desviación que sofre por efecto do choque coas moléculas de osíxeno e nitróxeno é diferente para cada color. A maior lonxitude de onda, menor é a desviación, sendo o violeta e o azul as cores que máis se desvían. Como o vermello ten maior lonxitude de onda, cando o sol está preto do horizonte, a luz azul xa se dispersou e o único que nos chega é a cor vermella. Por iso os atardeceres e os amenceres son da cor do arrebolo.

Cianómetro de Saussure

Os cincuenta e dous tons de azul

O cianómetro foi un invento atribuído ao naturalista, físico e xeólogo suízo Horace-Bénédict de Saussure (1740-1799) e ao xeógrafo, naturalista e explorador prusiano Alexander von Humboldt (1799-1859). O cianómetro é un círculo de cartolina cunha escala graduada de azuis que permite estimar a intensidade da cor azul do ceo. Desconcertado pola cor do ceo e polos seus matices Saussure tinguiu cadrados pequenos de cartolina numerados en tons degradados de azuis (azul de Prusia) que ían desde o branco ata o negro.

Von Humboldt empregou o cianómetro nas súas viaxes por América. As súas observacións e as de Saussure axudaron a comprender que a intensidade do ceo é unha medida de transparencia causada pola cantidade de vapor de auga na atmósfera.

Os ceos “pintados” con palabras

John Ruskin, na súa primeira obra Modern Painters (5 volumes) incluíu un capítulo, titulado “Do ceo aberto”, no que se di sobre o ceo:

“…é, por suposto, a cor do aire atmosférico puro, non do vapor acuoso, senón do nitróxeno e do osíxeno puros e esta é a cor da masa total dese aire que está entre nós e o valeiro do espazo. Vese alterado pola diversa cantidade de vapor acuoso suspendido nel, cuxa cor, no seu estado de solución máis imperfecto e polo tanto máis visible é o branco puro (como no vapor) que recibe, igual ca calquera outro branco, os cálidos matices dos raios de sol”.

O libro culmina cunha apoloxía da obra de Turner:

“Cando [… ] collemos un ceo como o que Turner colleu en Ruán visto desde o outeiro de Santa Caterina, no libro Rivers of France, e atopamos, en primeiro lugar, que nos deu unha distancia sobre os outeiros no horizonte, distancia na que estamos cansos de penetrar, polo que debemos dar volta e regresar xa que non hai a máis remota posibilidade de que cheguemos ao final; e, cando vemos que a partir desa distancia inconmensurable ata o cénit, o ceo enteiro é un océano onde alternan vagas de luz e de nubes, tan unidas que o ollo non pode descansar en ningunha delas sen descansar na seguinte, e así ata recoñecer un cento que se perde unha e outra vez nunha espiral…”

22/09/2014

“Pedras do raio”, ou dardos de fadas

By euseino.org ¶ Publicado en Contemplar o mundo ¶ Etiquetado dardos das fadas,Fadas,Michele Mercati,mitos ¶ 1 comentario

Un ser humano que mira para unha rocha ou que a usa para esnaquizar outros obxectos sería responsable de converter a realidade da rocha nunha imaxe do estar-a-man desa realidade, mais unha rocha que bate contra outra rocha supostamente non faría tal cousa. […] Cada rocha ten de seu incontables calidades; obviamente, as máis delas non rematan en colisión ningunha. […] As relacións, per se, sempre son a tradución dunha forza, sempre nos dan algo un tanto diferente do que son os termos da relación mesma.

Graham Harman, “A persoa cero e a psique”

Ata o século XVII seguía vixente unha idea mítica sobre as ceraunias, que xa se constatara no tratado Naturalis Historia, de Plinio o Vello (23-79). Durante as primeiras décadas do XVIII, diversos autores comezan a formular a hipótese de que as pedras denominadas ceraunias nas obras dos clásicos, en lapidarios medievais e en textos de mineraloxistas do século XVII, fosen antigos instrumentos elaborados polo ser humano nunha época anterior, antes de coñecerse os metais. Ao mesmo tempo, aparecen as primeiras publicacións sobre supostos fósiles humanos.

Na Metallotheca (1717), obra póstuma de Michele Mercati, recóllese por vez primeira a devandita interpretación das pedras denominadas ceraunias como instrumentos humanos, ademais de recompilarse nela unha das máis importantes coleccións de rochas, minerais e fósiles reunidas durante o século XVI. Graduado en medicina e filosofía, Michele Mercati (San Miniato 1541- Roma 1593) foi encargado do Xardín Botánico do Vaticano cos papas Pío V, Gregorio XIII, Sixto V e Clemente VIII, do que tamén foi médico.

A obra Metallotheca: opus posthumun foi escrita no século XVI, aínda que a súa publicación foi adiada ata a primeira metade do XVIII. Grazas á intervención do médico e epidemiólogo italiano Giovanni Maria Lancisi (Roma 1654-Roma 1720), e coa axuda de Pietro Assalti (Acquaviva Picena, 1680- Roma, 1728), puido imprimirse por fin o manuscrito. Assalti, nomeado profesor de Botánica na Universidade de Roma en 1709, foi tamén autor dunhas anotacións para a Metallotheca de Mercati.

O médico italiano lembra no seu texto que, segundo a Biblia, antes do diluvio universal se traballaba o ferro e que se atribuía a Tubalcaín (que representa a metalurxia e o progreso) a súa invención e aproveitamento técnico. Ante as dificultades de atopar ese mineral, a maior parte dos pobos empregaban ferramentas de pedra nos tempos posdiluvianos. Foi preciso esperar aos movementos migratorios para o coñecemento e difusión da metalurxia do ferro e para que o seu uso se xeneralizase. Mercati remata cun discurso sobre as ceraunias correntes, denominadas Sagitta, afirmando que eran puntas de frecha que considerou armas de pedra elaboradas polo home. Asegura que non se trataba de “xogos da natureza”, aínda que deixa aberto o tema ante a posibilidade de que, nalgún caso, puidesen proceder dun raio caído durante unha tormenta (as fulguritas).

Pese ás limitacións históricas e conceptuais da obra de Mercati, esta influíu nas memorias sobre as “pedras do raio” que presentaron Antoine de Jussieu na Académie Royale des Sciences de París, en 1723, e Nicolas Mahudel na Académie Royale des Inscriptions et Belles-Lettres, en 1734. O botánico e naturista Jussieu baseou o seu traballo nun método de comparación etnográfico, salientando as semellanzas das pedras do raio coas armas líticas dos pobos indíxenas do Caribe e do Canadá. Mentres que Mahudel, médico e especialista en antigüidades, realizou unha comparación tipolóxica ao apoiar o seu discurso na semellanza funcional das “pedras do raio” coas ferramentas de bronce.

O misioneiro franciscano, xeólogo, paleontólogo e naturista José Torrubia, ou Torrubio (Granada 1698-Roma, 1761), no seu libro Aparato para la historia natural española (tomo primeiro, IX: “De los huesos petrificados de Teruel”) fala tamén das ceraunias.

Atopadas de xeito casual polos labregos ao traballar a terra, estas pedras afiadas con forma puntiaguda eran consideradas pedras de orixe celeste ou divina. Nas Illas Británicas, críase que estas puntas de sílex eran dardos que usaban as fadas cando desexaban facer mal a alguén, por iso eran coñecidas alí como Fairy Dart (dardos de fadas) ou tamén como “dardos de elfos”. En Suecia denomínanse “mallas de Thur”; en Finlandia “pedras de Ukko” (deus do tempo, das colleitas e doutros usos naturais) e, na illa indonesia de Xava, “dentes de raio”, “frechas de raio” na India e “frechas de trono” en Siberia.

Coñecidas con distintos nomes, as pedras do trono, pedras do raio, ceraunias (nome latino), ou pedras feitas eran, segundo a crenza popular, as puntas dos raios que caían á terra. Estes obxectos foron empregados durante séculos como amuletos.

Entre as pedras do raio poderiamos distinguir as “pedras feitas”, como se denominaban todas aquelas pedras de fasquía peculiar, coma os fósiles ou as ferramentas neolíticas, e aqueloutras de “feitura non humana”, que serían produto das forzas da natureza. Estas últimas serían as fulguritas (do latín fulgur, raio) que veñen ser tubos de sílice vitrificado, resultado da caída dun raio en terras areniscas. Da fusión dos grans de sílice, por efecto da calor do raio, xorden estas formas caprichosas, ás veces tubulares e ás veces ramificadas, que imitan a raíz dunha planta. As cores que adquiran van depender das partículas de sílice das que estean feitas.

O basalto, o granito negro ou diabasa, a andesita e outras rochas volcánicas ou metamórficas son, entre outras, a base material dos machetes, puntas de frecha e pezas cortantes realizadas polo ser humano no Neolítico e nas primeiras Idades do Metal. Estas serían as denominadas “pedras feitas”.

Empregados durante séculos como amuletos protectores de orixe mineral, en Galicia era habitual poñer estas pedras na casa para protexer a vivenda e para preservar das enfermidades os seus habitantes. Do mesmo xeito, en Escocia, os machados neolíticos denominábanse Fairie Hammers e gardábanse coidadosamente na casa como amuleto protector contra as doenzas.

31/12/2013

Puntos no tempo

By euseino.org ¶ Publicado en Contemplar o mundo,Filosofia ¶ Etiquetado corpos,espazo,Nietzsche,percepción,punctum,suxeito,tempo ¶ Deixar un comentario

Ao achegarse o Aninovo, parécennos acaídas unhas reflexións de Friedrich Nietzsche sobre o tempo. Forman parte dos chamados “Fragmentos póstumos” e estas que escolmamos e traducimos a seguir escribiunas o autor da Xenealoxía da moral na primavera de 1873.

A idea inicial é que todos os puntos temporais que constitúen o tempo se poden ocupar desde un único punto do espazo: o corpo. Este último estaría así constituído á súa vez por puntos temporais distintos, isto é, por ese único punto espacial disposto a certos intervalos de tempo. Poderíase concibir así todo un mundo de corpos, todos sostidos en cadanseu punto mais de tal xeito que se disociasen os corpos en liñas temporais discontinuas. Soamente habería continuidade na representación deses puntos, na cronoloxía.

Velaquí as anotacións de Nietzsche:

“A constitución do corpo depende entón de que maneira e de cantas veces ese punto único se atope sucesivamente situado.

A realidade do mundo consistiría daquela nun único punto constante. A multiplicidade viría de que habería seres dotados dunha facultade de representación que, no pensamento, reproducirían ese punto a intervalos de tempo extremadamente breves: uns seres para os que ese punto non permanecería igual en momentos diferentes e que logo considerarían eses puntos diferentes dun xeito simultáneo.

[…] a representación constrúe [esas figuras temporais] a partir do modo da contigüidade espacial e explica despois segundo esa contigüidade a marcha do mundo: pura tradución para outra linguaxe, a do devir.

A orde do mundo sería a regularidade das figuras temporais: mais entón deberíase, en todos os casos, considerar que o tempo actúa cunha forza constante, segundo unhas leis que nós só podemos explicar a partir da contigüidade. Actio in distans temporis punctum.
[…]

Admítese decote na física atomista a existencia de forzas atómicas inmutables no tempo, é dicir, uns onta no senso parmenidián. Estes, así e todo, non poden exercer unha acción.

Soamente as forzas absolutamente modificables poden actuar, as forzas que non permanecen nin un instante idénticas a si mesmas.
Todas as forzas soamente son unha función do tempo.

1) Unha acción entre dous momentos consecutivos é imposible: pois dous puntos temporais consecutivos coincidirían. Toda acción é daquela actio in distans, é dicir, que efectúa un salto.

2) Non sabemos como unha acción deste tipo é posible in distans.

3) Os diferentes graos de velocidade inscritos na natureza propia deste tipo de acción. É dicir, que as forzas, como funcións do tempo, maniféstanse nas relacións de puntos temporais próximos ou afastados, isto é, rápida ou lentamente. A forza reside no grao de aceleración. A aceleración máis forte correspondería á acción dun momento do tempo sobre o momento inmediatamente seguinte, quere dicir que este sería entón = infinitamente grande.

Canto máis lenta é a acción, máis importantes os intervalos de tempo e meirande a distancia.

A relación entre puntos teporais afastados é daquela a lentitude; toda lentitude é naturalmente relativa.

Non é necesario falar de tempo senón soamente de puntos temporais.

Un punto temporal actúa sobre outro punto temporal, cómpre entón presupoñer unhas propiedades dinámicas.
Teoría dos átomos temporais.

É posible, 1) volver a levar o mundo existente a un atomismo dos puntos do espazo,
2) levalo á súa vez a un atomismo temporal,
3) o atomismo temporal, ao cabo, coincide cunha teoría da sensación. O punto temporal dinámico é idéntico ao punto da sensación. Pois non hai simultaneidade nas sensacións.”

[Pódese ler o texto orixinal íntegro en alemán na ligazón seguinte: fragmento 26 [12].]