29/07/2014

Baixo a luz da aurora boreal – Ilustradores nórdicos, 3

By euseino.org ¶ Publicado en Caleidoscopio dos contos ¶ Etiquetado contos,Ilustracións,John Bauer ¶ Deixar un comentario

Cando o redactor Cyrus Graner, que traballaba para a editorial Åhlén & Åkerlund (fundada en 1906 polo xornalista Erik Åkerlund), decide iniciar unha colección de anuarios, coa intención de ser publicados polo Nadal, contrata para ilustralos un artista novo, aínda que non descoñecido, chamado John Bauer. Os temas dos relatos Bland Tomtar och Troll (“Entre trasnos e trolls”) son variados, sendo a característica principal a de que os protagonistas se atopan con seres fantásticos. Este encontro desencadea acontecementos tamén fantásticos que rematan cun final feliz.

Os contos foron encargados ás escritoras e escritores suecos de máis prestixio do momento. Entre os contos destacan För Länge, länge sedan ou o que é o mesmo “Hai moito, moito tempo”, de Anna María Lovisa Wahlberg (Estocolmo, 1858-1933), escritora de contos, dramaturga e tradutora que ás veces empregaba o pseudónimo de Rien. Bauer tamén ilustrou o conto Svanhammen (“O traxe do cisne”), de Helena Nyblom, presente no anuario de 1908. Pero unha das súas ilustracións máis populares é a da Princesa Tuvstarr, personaxe de “O conto do alce Skutt e a pequena princesa Tuvstarr”, de Helge Kjellin, que formaba parte tamén do Bland Tomtar och Troll de 1913, anuario que a partir daquel momento se consideraría un clásico da literatura sueca.

Durante sete anos, John Bauer recreou os personaxes que aparecían neses contos e, cando o deixou de facer, os seus debuxos eran case máis famosos ca os relatos que ilustraban.

Nado no ano 1882 en Jönköping, unha ciudade situada ao pé do lago Vättern, no sur de Suecia, desde pequeno amosou interese e dotes para a pintura. En 1898 solicitou o ingreso na Real Acadenia das Artes e, aínda que non conseguiu que o admitisen, non se desanimou e pasou dous anos nunha escola para pintores ata que en 1900 o logrou. Ademais de aprender técnicas pictóricas, realizou estudos sobre plantas e traxes medievais, coñecementos que reflectiría posteriormente nos seus debuxos. Durante eses anos de academia, comezou a traballar realizando encargas para diferentes revistas. Na academia foi onde coñeceu á que sería a súa dona, Ester Ellqvist, quen sería modelo para diversas obras do pintor.

Cando Bauer recibe a encarga de ilustrar un libro sobre Laponia, viaxa ao Norte de Suecia para documentarse sobre a paisaxe e as vestimentas propias dos lapóns. Como se dunha posta en escena se tratase e arremedando unha representación teatral, Bauer coloca aos seus personaxes nun primeiro plano sobre un decorado. Moitas veces de perfil, eses personaxes miran cara o espectador ou ben a un punto indeterminado do decorado de fondo. Pero Bauer distínguese e será recoñecido sempre polos seus debuxos de trolls.

Como seres prehistóricos, asentados en grupos e familias estruturadas e organizadas, Bauer dota aos trolls dunha estética propia, con roupas farrapentas, con peiteados e adornos feitos de alfaias peculiares. Con grandes extremidades, desproporcionadas e acordes co seu grao de maldade, paradoxalmente estes seres deixan de parecer arrepiantes. Bauer, igual que Kittelsen (véxase “Ilustradores nórdicos, 2“), logra integrar e mimetizar estes seres coa paisaxe na que habitan, confundíndoos cos outeiros e coas árbores centenarias e cubríndoos de carriza.

Pero a arte de John Bauer reside en que envolve os seus debuxos nun vento solar, creando unha especie de esfera protectora, coma unha burbulla que acubilla o espectador —desacougado pola “maldade” que caracteriza os trolls no texto e que se contrapón a aquilo que recrea a ilustración— salvagardándoo do mal. Abonda unha liña leve, un aceno, un sorriso ou uns ollos saíntes no rostro destes seres con espunllas para que desapareza a desconfianza do lector.

En Suecia, preto do círculo polar ártico, tanto a noite coma o día resplandecen dun xeito particular; Bauer soubo captar esa tonalidade, ese luscofusco que xorde do escuro da fraga: a luz da aurora boreal, a do amencer do norte.

03/07/2014

Ilustradores nórdicos, 2

By euseino.org ¶ Publicado en Caleidoscopio dos contos ¶ Etiquetado contos,Gunnar Olof Hyltén-Cavallius,Ilustracións,John Bauer,Theodor Severin Kittelsen ¶ Deixar un comentario

CONTOS SUECOS

En Suecia, o interese polos contos populares comezou, igual que noutros países, na primeira metade do século XIX. Os arquivos suecos comezaron recompilando os contos recollidos en traballos de campo. Compoñíanse de manuscritos recibidos de correspondentes que percibían unha compensación económica polo seu traballo. Os textos eran supervisados e, posteriormente, clasificados. En 1910, na Universidade de Lund institucionalizáronse os estudos da cultura oral cando se fundou o Departamento de Estudos Escandinavos de Folclore Comparado. Catro anos máis tarde, en 1914, crearíase o Arquivo Dialectolóxico e da Memoria Popular.

A primeira colección de contos suecos publicada foi Svenska folksagor och äfventyr, ”Lendas e contos suecos”, editadas entre 1844 y 1849, obra de Gunnar Olof Hyltén-Cavallius (1818-1889) e de George Stephens, escritor inglés residente en Suecia, estudoso do folclore e da literatura medieval escandinava. Esta colección sería reeditada xunto con outras publicacións, actualmente esgotadas, en 1939 co nome de Svenska Sagor och Sägner “Historias e lendas suecas”. Un deses autores, Hyltén-Cavallius, acadararía posteriormente un grande recoñecemento grazas a súa obra “Ensaio da etnoloxía sueca” (1863-1868), que deitaría as bases sobre as que se asenta o estudo da cultura oral.

Posteriormente, en 1883, o historiador de contos suecos, Nils Gabriel Djurklov (1829-1904) faría unha recompilación dunha colección de contos marabillosos suecos que publicaría en Estocolmo co título Sagor och äfventyr berättade pä svenska landsmäl.

Nos contos escandinavos, además de seres fantásticos, procedentes da mitoloxía vikinga antiga, atopamos outros seres imaxinarios que desenvolven un papel fundamental nos relatos. Aparecen os xigantes, os trolls, os ananos, os trasnos, o Näck (ser de xénero masculino dotado dun don musical), o Huldra ou Skogsrå (espírito da fraga) e a Sjöra (ninfa de auga que ás veces é de xénero masculino e outras feminino).

A palabra escandinava troll refírese a seres que case poderíamos confundir cos xigantes polo seu tamaño aínda que se diferencian destes en que os primeiros sempre viven en comunidade, cunha organización social semellante á dos humanos. Adoitan caracterizarse pola fealdade e teñen a peculiaridade de estar dotados de poderes máxicos.

Mais se o artista noruegués Theodor Severin Kittelsen (1857–1914), recoñecido ilustrador de libros de contos de fadas, creou uns marabillosos trolls que amosan toda a súa “fealdade”, dando vida a seres fantásticos antropomorfos inspirados e á vez mesturados coa natureza e as súas sombras, cun halo maligno, os trols do artista sueco John Bauer deixan de ser seres estúpidos e parvos para semellarse a “seres humanizados”, mangallóns e bos, seres tenros e melancólicos.

21/03/2013

As primeiras autoras

By euseino.org ¶ Publicado en Gabinete das fadas,Literatura ¶ Etiquetado Boileau,Charles Perrault,contos,crítica literaria,escritoras,Fadas,Madame d'Aulnoy,Querelle des Anciens et des Modernes,razón instrumental ¶ Deixar un comentario

En 1690, Madame d’Aulnoy publica en París unha novela titulada l’Histoire d’Hippolyte, Comte de Duglas, na que insire «L’Ile de la Félicité», recoñecido como o primeiro conto de fadas literario. Decontado, aparecen outros contos de diferentes autores, que publican os seus relatos normalmente baixo a forma de escolmas. O conto de fadas convértese axiña nunha moda que se espalla nos salóns mundanos e na Corte parisiense ao longo da década derradeira do século XVII.

A historia e a crítica literarias, ata o comezo do século XX, soamente lembran dese período o nome de Perrault. Así e todo, os contos de fadas foron escritos maioritariamente por mulleres que, co pano de fondo da “Querelle des Anciens et des Modernes”, participaron na constitución dun xénero que se había converter no soporte privilexiado da escritura feminina en procura de recoñecemento.

Existe, entón, unha correlación entre o conto de fadas e a escritura feminina, sobranceiramente no que se refire á emerxencia da muller-autora na segunda metade do século XVII. De por parte, a importancia do xénero do conto de fadas acrecéntase de considerarmos que estivo implicado na polémica entre antigos e modernos (“Querelle des Anciens et des Modernes”, 1687) que supuxo a renovación dos cánones clásicos da forma literaria, enfrontando nomeadamente a Boileau e a Perrault. O abandono dos modelos ríxidos do clasicismo significou o comezo do espallamento da literatura ao conxunto da sociedade.

Realizábase dese xeito un cambio de paradigma, xa que, a partir dese momento, a tradición oral de orixe popular entra a formar parte da literatura; xurdindo ademais a noción de orixinalidade, ata daquela non valorada debido ao influxo da forma literaria clásica, como un dos criterios que en diante habían dominar a escritura literaria.

O acceso das mulleres ao estatuto de escritoras está, pois, relacionado co cultivo do conto de fadas e co feito de ser este xénero literario un dos renovadores do canon polo seu papel fundamental na incorporación da tradición oral na literatura escrita. A aparición do xénero do conto de fadas inscríbese no cultivo da escritura por narradoras que, influenciadas polas novelas da xeración anterior, se entregan á narración novelesca centrada nos sentimentos. Esta proximidade da novela e do conto de fadas ten que ver coa inclusión de contos de fadas no texto das novelas, fenómeno que está nas orixes da formación deste último xénero literario. Outra característica común ao conto e á novela da época é a preeminencia, nos dous xéneros, de mulleres escritoras; de feito, o xénero novelesco, que se espalla durante a primeira metade do século XVII, pertence maioritariamente á denominada literatura feminina “afectada” ou escritura do sentimento.

Entre estas escritoras precursoras do conto de fadas, cómpre salientar a Mesdemoiselles Lhéritier (1664-1734), Bernard (1662-1712), de La Force (1650-1724) e a Mesdames d’Aulnoy (1650-1705) e de Murat (1670-1716), que publicaron a súa obra durante a derradeira década do século XVII.

A retórica do conto de fadas feminino asóciase decote co seu valor pedagóxico, co marabilloso e coa lección moral dos contos; pola contra, o argumento da pedagoxía moral está inxustificado, xa que, no contexto da superación da estética literaria clasicista e no do acceso das mulleres ao estatuto de escritoras, o conto de fadas adquire outra funcionalidade. Trátase, en efecto, dunha retórica que, para as mulleres escritoras do século XVII, representa un medio de evitar a censura ao denunciar a hexemonía da razón instrumental masculina sen asumir o discurso dominante, centrado nunha idea restrictiva do racional. O recurso á retórica do fantástico, con figuras coma a da fada, cuestiona a vontade de verdade e a súa conseguinte aplicación ao saber e á dominación como funcións únicas do pensamento racional.