Pensar a literatura, 2

Como diciamos no artigo anterior, interésanos a parte final do libro de Auerbach precisamente porque, como indica o seu título, nela bota “Unha ollada ao último século”, ao século XX e ás condicións singulares que nel acadou a recepción e a escritura de obras literarias. Que esta Introdución aos estudos de filoloxía románica sexa un libro emininentemente sintético non significa, máis ben todo o contrario, que careza de pulo analítico. Dicimos que todo o contrario porque a síntese, ao que leva é, precisamente, á análise como consecuencia da anagnórise realizada sobre a historia das linguas e literaturas romances.

Auerbach comeza esta parte do seu libro describindo a Idade Moderna a través de dúas das súas características principais: a participación de todos os cidadáns na vida pública —agás as mulleres, que ían tardar bastante en conseguir que se lles recoñecese a plenitude de dereitos do cidadán, cómpre lembralo aquí—, é dicir, o denominado pacto social, e a noción fundamental de progreso, especialmente referida á autonomía do saber respecto da relixión ou substitución da teoloxía pola ciencia na ordenación do mundo.

“A restauración da dinastía dos Borbóns en Francia (1815) e a política reaccionaria que en moitas partes de Europa seguiu á caída de Napoleón non puideron deter o desenvolvemento da vida moderna e a súa evolución política e económica. As ideas da Revolución francesa difundíranse; dúas institucións de orixe revolucionaria e napoleónica, a educación elemental e o servizo militar foron adoptadas pouco despois en moitos países europeos e contribuíron a mobilizar as masas e a facelas participar conscientemente na vida pública. O progreso científico e técnico modificaba rapidamente os ritmos e as condicións da vida material, fornecía un benestar crecente e un crecemento demográfico inmenso”.

Jean_Béraud_La_Lettre

Consecuencia directa dese progreso no saber e no ensino, salienta Auerbach, é a “enorme produción literaria”, que modificaría notablemente o tipo de recepción das obras e dividiría a literatura no que posteriormente se clasificaría como  “gran difusión” e “difusión restrinxida”.

“Desde o século XIX, en case todos os países de Europa, todos len, todos queren ler e os progresos técnicos da imprenta permiten satisfacer esa necesidade de lectura. Os xornais, con edicións que se esgotan unha, dúas, tres veces ao día e nas que, a carón da información política, se atopan artigos literarios, novelas, relatos, contos; os periódicos literarios ou semiliterarios, xornais ilustrados, revistas, etc., ao cabo, os libros: libros de poesía, teatro, novelas, coleccións de ensaio, estudos críticos… calquera que algunha vez traballase na administración dunha das grandes bibliotecas europeas podería ver cos seus propios ollos a masa enorme de papel impreso que nelas entraba cada día e non había deixar de experimentar certa sensación de esgotamento.”

Nese punto da súa argumentación, o autor de Mímese introduce unha prolepse co obxectivo de dirixir o seu pensamento sobre a literatura cara ás condicións de produción e de recepción que aínda perduran hoxe en día, en pleno capitalismo serodio:

“Así e todo, desde hai preto de trinta anos o cinema e a radio están comezando a suplantar a lectura, estámonos afacendo a substituíla coas impresións vivas e auditivas e a non recorrer á lectura para instruírse e informarse. Mais no século XIX líase polo pracer de ler e era inevitable que o nivel estético das producións literarias destinadas a unha masa tan grande de consumidores decaese, sobre todo se esa masa aínda non tiña consciencia clara de si; o que pedía e o que se lle subministraba non era unha literatura verdadeiramente popular senón unha cativa imitación da literatura culta na que imperaban a falta de elegancia, o melodrama, o pouco verosímil e os lugares comúns sentimentais.”

A importancia dese tipo de produción de ficción —que vai alén da produción literaria— é, polo tanto, característica primordial de toda a Idade Moderna, non só do período recente como podería parecer. Cómpre salientar que Auerbach repare singularmente nos “lugares comúns sentimentais”, xa que no pacto social que establece a modernidade o papel do amor como expresión da liberdade do individuo ha ser unha ficción fundamental, se non a ficción suprema, na que se estea a liberdade como cerna do suxeito contemporáneo.

Consecuentemente, a ficción literaria ha exercer a función de afirmación do suxeito como elemento fundamental do pacto social, de aí o seu papel como produtora de subxectividade, primeiro a través da narrativa realista, logo mediante a narrativa reflexivo-experimental. A primeira vai centrar a súa difusión nos medios de comunicación de masas —os xornais no caso da novela por entregas durante o século XIX— e asegurará a súa efectividade ao basearse tanto na convencionalidade retórica fornecida pola cultura e a educación elemental universal (historia, símbolos e referencias comúns) e na convencionalidade  temática (subxéneros coma o policial, a novela histórica e a novela de formación xorden nese momento) coma na actualidade argumental (asuntos collidos das mesmas páxinas dos xornais nas que primeiramente se publican as novelas) e na actualidade estilística (recursos retóricos compartidos co xornalismo e moi familiares para quen le) ; a segunda, que desde unha difusión restrinxida inicial ha colonizar a novela da segunda metade do século XX en diante, elaborada a partir das coordenadas axiolóxicas establecidas polas instrucións normativas  1) “ter unha voz propia”, 2) focalización narrativa (perspectivismo) e 3) autopoiese ou reflexividade (representación do proceso de escritura, produción do eu autorial). Véxase a este respecto, por exemplo, a análise realizada no número 1 de Anotacións sobre literatura e filosofía.

[Continúa en Pensar a literatura, 3.]

Pensar a literatura, 1

Mentres estaba refuxiado en Istambul durante a Segunda Guerra Mundial, Erich Auerbach escribiu Mímese. A representación da realidade na literatura occidental, a peza central da súa obra como pensador da literatura. Nesas mesmas datas e na antedita cidade, en concreto no ano 1943, escribiría outro libro moito menos coñecido e tamén menos valorado, desta volta coa intención de “dar aos meus alumnos un marco xeral que lles permitise entender mellor a orixe e o significado dos seus estudos”; trátase de Introdución aos estudos de filoloxía románica, unha síntese da historia das linguas e literaturas romances extraordinariamente lograda malia que “Era tempo de guerra, estaba lonxe das bibliotecas europeas e americanas, case non tiña contacto cos meus colegas no estranxeiro e había xa tempo que non consultara libros nin revistas recentes.”

Porträt des Ugolino Martelli

Nesa situación, Auerbach escribe un ensaio histórico que, lido hoxe en día, abraia non soamente pola súa coherencia e capacidade de síntese senón pola lucidez coa que interpreta a historia das letras, polo entusiasmo endexamais esaxerado e polo inesgotable pulo analítico do seu pensar. Calquera que coñeza outras obras deste autor, coma o ensaio Figura, no que expón a súa concepción da interpretación figural, fundamental para comprender a influencia do cristianismo no mundo, ou os seus estudos sobre o público da literatura medieval e sobre o teatro do século XVII en Francia, non se ha sorprender da súa maneira, rigorosa e ao tempo estimulante, de se achegar á historia da literatura, historia que na pluma de Auerbach se transforma en interpretación vívida das obras literarias e en análise insólita da súa recepción. Neste “manual” sobre o herdo lingüístico e literario da romanización, o autor de Mímese non precisa formular explicitamente hipótese ningunha porque a coherencia interpretativa vaise percibindo aos poucos, conforme se avanza na lectura; dese xeito, por exemplo, indícase a relación entre o platonismo, introducido a fins da Idade Media a través da mística cristiá, coa poesía lírica provenzal e coa noción de amor profano que logo había abrollar definitivamente na Idade Moderna. Percíbese, pois, certa continuidade na historia da cultura mais esa percepción tena quen le sen necesidade de que o autor artelle unha teoría ao respecto.

Un dos seus discípulos, o tamén pensador da literatura Edward W. Said, dedícalle unhas páxinas sumamente perspicaces noutro libro —The World, the Text and the Critic— que tamén aguilloa a pensar sobre o literario como unha tarefa estreitamente vencellada ao mesmo proceso de lectura. Said afirma o seguinte sobre Auerbach:

“Ao escribir Mímese […] non estaba a exercer simplemente a súa profesión fronte ás adversidades: estaba a realizar un acto de sobrevivencia cultural e incluso civilizadora da meirande importancia. Aquilo ao que se expuxera co seu escrito non era só a posibilidade de parecer superficial, anticuado, errado ou ridiculamente ambicioso (¿quen no seu bo xuízo había asumir como proxecto un asunto tan vasto coma o da literatura occidental na súa totalidade?). Tamén se expuxera, de por parte, á posibilidade de non escribir e, polo tanto, de ser vítima dos perigos concretos do exilio: a perda dos textos, das tradicións e das regularidades que constitúen o entramado mesmo dunha cultura.”

En sucesivas entregas, iremos traducindo pasaxes das páxinas finais desoutro libro menos coñecido que Erich Auerbach escribiu ao son da súa grande obra sobre a representación da realidade na literatura, pasaxes desa “introdución” á filoloxía e á literatura románicas que constitúe o pano de fondo sobre o que se elaborou un dos pensamentos máis ricaces e unha das concepcións da literatura máis rigorosas do século XX.

[Continúa en Pensar a literatura, 2.]

Cita

Berenice

En Berenice, a atención concéntrase non xa sobre a renuncia heroica da raíña, senón exclusivamente sobre o tormento da paixón, que no seu infinito refinamento e perfección poético-formal manifesta con tanta maior violencia o seu poder e a súa “dignitas” ultraterrena.

… a dignidade e o sentimento de si encontran fundamento na súa vitalidade forte, na integridade da súa vida instintiva. Incluso as máis serenas figuras de mulleres, coma Berenice, Monime, Ifixenia e Esther, acadan a súa pureza, ou polo menos así semella, por un sentimento de si fortemente físico, e é sorprendente como aquí intelixencia, decoro, pudor e a feminidade máis secreta concorren nun resultado sensible.

A hipertrofia da individualidade sensible é tanto máis estraña e difícil de comprender canto as figuras non están representadas na súa unicidade mediante características particulares senón, ao contrario, son tipificadas e, en certo modo, conquistan un carácter só a través da situación dramática na que se atopan. Non soamente o seu carácter terreno senón toda a súa vida material permanece na escuridade.

Erich Auerbach, Racine e as paixóns

[Para coñecer a historia de Berenice e deitar luz sobre esa “vida material que permanece na escuridade”, as lectoras e lectores poden ler O Rei Portador e outras historias, de Beatriz Fraga, publicado por Euseino? Editores]