Apuntamentos sobre a beleza

Continxencia e sublimidade

O punto de vista estético é esencial para artellar esta argumentación. Iso débese ás implicacións cognitivas das ideas de beleza e sublimidade. Non se trata dun esteticismo vacuo nin dun sublime transcendente senón do recoñecemento da continxencia como único absoluto, dado que o sublime corresponde á posición dese recoñecemento.

O sublime, como apuntamos no seu día no artigo Xustificación estética da vida, é o que lles fai lembrar aos seres humanos a posibilidade de seren destruídos e, polo tanto, o que lles fai tomar unha posición con respecto á continxencia. O triunfo da Idade Moderna, que se comenzou a anunciar co Idealismo, significa a conclusión dun labor que ten como obxectivo facer o sublime accesible ao ser humano común.

[Naturphilosophie: ¿é posible un idealismo obxectivo?]

Apolo

A historia da arte é a historia da descuberta da súa esencia verdadeira e, nese constructo, Apolo representa o cumio da arte grega, non soamente como expresión da beleza senón como expresión perfecta da liberdade. Winckelmann emprega o mito grego para elaborar un mito moderno. A liberdade na que se alicerza o pacto social da Idade Moderna sería o equivalente á perfección da beleza e do equilibrio apolíneos. Este vencello determina, polo tanto, a preferencia dos estudosos clásicos modernos por Apolo e a súa oposición a Dionisio.

[Un mito moderno: apolíneo e dionisíaco]

Illustración de Henry Russell. Tratado “Observations of the Transit of Venus” (1892)

Esforzarse en

O labor da filosofía é identificar o bo no mundo; ese “esforzarse en” acceder ao senso que a materia realiza a través da representación e de todas as demais relacións.

Creación

A beleza relaciónase coas mulleres polo vínculo destas coa continxencia e a materia a través da idea de creación e orixe do mundo (cadro de Courbet). A creación é mostra de continxencia en tanto que da materia corporal xorde algo antes inexistente. Reprodución e morte son as dúas facetas da continxencia.

Mulleres e materia

Ao contrario do que cre Nietzsche, as mulleres non velan nin desvelan nada (obsesión epistemolóxica). As mulleres producen materia, producen cousas; a súa relación coa materia é inmediata, non mediada —o anxo da anunciación non é mediador, anuncia a realidade desa inmediatez das mulleres e a materia.

As mulleres modernas —as fadas modernas— queren afastarse desa determinación da materia. Toda a modernidade é un afastarse da materia mediante a liberdade, mediante unha relación afiliativa, mediante unha mediación. A da representación que dá orixe á posibilidade da liberdade, de representarse libremente.

Na atracción da carne, hai unha necesidade de volver á materia primixenia, que é a da posibilidade de reprodución, de producirse permanentemente, posibilidade que abre a mesma continxencia da materia.

Mais agora esa posibilidade non é azarosa senón que depende da vontade propia, é electiva, é afiliativa, resulta dunha decisión libre.

Sublimación

É a produción do sublime pola alma (psykhé). Responde a unha necesidade da alma de se facer valer como representación mediante a convicción, o orgullo e a dignidade cando se atopa nunha posición que a sitúa perante a continxencia.

Irredutibilidade

A divindade é persistir en ser. Aquilo polo que cada cousa é irredutible a outra.

”Todo está cheo de deuses, en cada cousa hai o seu deus.”

A irredutibilidade de cada cousa é a ”divindade” de cada cousa. Divino é o irredutible.

“relevantemente divino é aquilo no que o ser (a irredutibilidade) se fai, por un ou outro motivo, relevante. O experto en dicir, o dicente do dicir relevante, é o que di cada cousa de maneira que salienta a súa irredutibilidade; os deuses son as figuras que pertencen a ese dicir.” [Felipe Martínez Marzoa, Muestras de Platón, páx. 18]

Esa irredutibilidade está vencellada á súa representación, á súa alma porque o feito diferencial é tamén o uniformizador. A representación reforza a irredutibilidade reducíndoa á diferenza.

A irredutibilidade é divina porque amosa a continxencia. O irredutible éo porque a súa irredutibilidade é continxente.

Por iso a alma deixa de ser divina na medida en que deixa de ser continxente. A beleza é a posición que unha cousa adopta en relación coa continxencia. Logo a beleza ten un aquel de divindade.

Nacencias

Amor = espertar da materia = nacencias ⇔ continxencia = aparición do sublime = beleza

 

 

“Do ‘novum’ e da novela”, por Roberto Abuín

En diálogo co publicado aquí mesmo en “A ficción ficticia”, neste artigo que reproducimos a seguir, Roberto Abuín propón unha reflexión filosófica arredor do asunto da novela, da articulación de tempo, actualidade e representación no discurso narrativo. A novela como forma do mundo que xorde dunha intención representable na que se simula, como nun reflexo —espello ao longo do camiño tal e como o colocaba Stendhal—, o presente. Un presente que o é dun suxeito e, consecuentemente, dalguén que o representa con engado. O que postula Abuín neste artigo polemiza, ao cabo, coa proposta do artigo citado máis arriba, artellada arredor dunha ficción real, reificada, producida como inscrición e fixación. Por unha banda, a vida representada, a ficción real, como posibilidade de vida e, pola outra, o acontecemento que foxe da fixación da representación e vai cara á destrución dos xéneros literarios. Nesa diverxencia elabórase o diálogo filosófico que xorde destes dous artigos e se cadra tamén se podería elaborar a representación narrativa. Sen a necesidade de fuxir eternamente do consenso mais tamén sen a seguridade permanente dunha verdade que non é tal: a da ficción ficticia. Agora, last but not least, agardamos pola opinión dos novelistas.

 

A luz zodiacal. Observada o 20 de febreiro de 1876. (Gravura V de “The Trouvelot Astronomical Drawings”, 1881). Por Étienne Trouvelot.

 

“Do novum e da novela”, por Roberto Abuín

A necesidade de situar o presente terma moitas veces da contorsión ou revulsión deste mesmo, aproximándoo de tal xeito ao seu contrario, ao seu envés, que toda enunciación sobre o feito presente supón unha anulación deste. No presente habitamos os seres humanos pero non só, e non unicamente os seres humanos. Porén, sabemos que o tempo se estende de maneira continua coma unha reprodución fenoménica dun transcorrer ou devir que intuímos e sabemos, dalgunha maneira, a través dunha representación. Imposible saírmos do reino —espazo, lugar, eido— da representación cando observamos a cuestión central da temporalidade. Tempo e representación van dialecticamente da man.

*

Hai unha dimensión errada, mesmo distorsionada, na relación dialéctica entre tempo e representación: a actualidade. No transcorrer dos eventos que circundan o mundo da vida —constancia inexorable e inequívoca do presente como recorrencia autoconfigurativa— téndeselle a man, unha impersoal man que arrastra o tempo, ao instante puro que define o agora como presenza non eludible. Ese agora que é ineludible (titánico) é o actual. No actual convive a dozura infinda e o fastío máis cruel. Ambas as dúas tonalidades afectivas débense mutuamente.

*

Hai un fulgor que abala no interior do actual: a súa negación. Na negación do actual, na súa contraposición ábrese un estalar alterno, o novum. O estalar que se abre impón unha dóxica, un criterio, unha forma de estar e situar o real como forma de ser radical. A prudencia —a distancia ética— é importante cando o novum abrolla como radición desaforada.

*

¿É posible pensar o novum sen relación co presente?

*

A definición da novela, a súa interna constitución, tenta dirimir os conflitos existentes que a relación de tempo e representación compón como abertura e situación habitable. A solución do conflito —suspensión indeterminada do mesmo— devén unha actualidade que dirixe a atención cara a unha forma de mundo, un mundo da vida representado ou que resplandece como unha intencionalidade enxergadora do (posible) representable. A ilusión do mundo da vida simula en reflexo o presente no que acontecen as vidas humanas. Dalgún xeito hai algo aporético nese feito. Pódese dicir, guiados por razoamentos desconfiados, que se dá algún tipo de tiranía na novela, algo inobservado e que produce unha parálise no pensamento. Velaí a amentada crise da novela. Algo da conciencia decátase da perlesía existente entre o tempo e a representación da temporalidade. A impersoal conciencia, o seu non subxectual e acategorial estar cogitante, percibe o engado da ficción representada.

*

A estratexia social —a dinámica do mercado e a hermética atracción do mundano cara á reificación detentora de mundo administrado como mundo da vida— produce un horizonte no que a dialéctica da conciencia ante a representación queda paralizada. O importante, no acontecer masivo da produción de ficcións, é a inmediata absorción: o estar dentro dun mundo presentido e evitar que a condensación da conciencia cristalice coma un «eu» que se sabe consciente da súa finitude e da apertura a unha continxencia (infinita). O mercado deseña o espazo da conciencia suspendida no agora dunha epifanía que inscribe sobre do mundo da vida o actual. Así pois, a novela privilexiada polo socius dirixido é a novela actual, de actualidade, dinámica, fresca, clara coma o movemento impermanente de todo o que sucede no cotián: o desenfadado, o entretido, o cativante, o fascinante. A forma da novela como xénero socialmente comentado (a eterna presenza do comentario) é a novela actual e que actualiza o estar no mundo, facéndonos asemade “conscientes” de que estar no mundo é unha necesidade e unha obriga pero tamén unha beizón.

*

O pensamento non vive no eido do necesario. O necesario é o seu inimigo declarado. O pensamento xorde sempre da contixencia radical. No continxente hai un incerto que domina con terror (pola súa inconmensurabilidade) e con amor (pola súa liberdade). O pensamento decátase da clausura do actual e refuga de tal clausura. A deriva contemporánea da novela semella envorcada na súa diseminación ou, o que é o mesmo, na edificación dunha observación da razón que a configura. A novela como novum non humano que trama e deseña un acontecer calquera, inesencial, in-actual, procura como ente ou cousa-aí que é o seu fundacional abrirse. A imposibilidade que abrolla de tal arela —¿que fundou a novela senón o desexo e como o ser humano vai apropiarse do desexo sen convertelo en reacción tanática?— é o motor que xera a dinámica transformativa da escrita que novela no transcorrer histórico, que é o transcorrer dialéctico do tempo e da representación. A novela procura a súa outridade: aniquilarse, desaparecer: desfondarse: acernarse nun arkhé (comezo) imposible. Esa traxedia non pode ser esquecida. Quen se esquece diso, esquece o máis vibrante: o suceder ou haber, é dicir, o acontecemento que non pode ser inscrito, o ininscribible.

*

Os escritores que habitan os intersticios ou intensifican o des-fondado, carentes de terreo ou chan, acaso errantes sobre superficies de lóxicas inconexas en perpetua relación co descoñecido, co inventable, non ven a división categorial dos xéneros porque unha categorización de tal tipo resulta obsoleta no desprazamento a través e ademais é absolutista. O xénero impón unha fe que é preciso destruír. A destrución do xénero implica a destrución do sinalamento e polo tanto da coerción política do dicir como lógos.

*

Hai un dicir (lógos) común.

*

Alén do conforme a lei ou pacto, no acomún é onde a escrita adquire o trazo do pensamento antagonista, é dicir, ponse en disposición ao disenso. Unha escrita así levada no seu aparecer non pensa na afiliación senón na disolución, na desintegración, tamén no conformar impreciso e/ou pouco definido. Ante a cohesión do suxeito, a disolución deste. A disolución do suxeito deixa ver o resto, o fragmentado, o descomposto: alí o caos. No caos albíscase a continxencia do formado, o feito de que nin todo tería por que ser así. Unha escrita que escoita este proer sabe que o sublime está incardinado na súa mesma raiceira. A escrita que foxe do consenso subxectual é un nómade que percorre posibilidades por realizar. Estas posibilidades son, en por si, anómicas, é dicir, portadoras dunha contraposición, dunha negación. Talvez o novum agroma ou irrompe ao ser confrontado dialecticamente o determinado do consenso cunha negación que impide o beneplácito do presente coma un longo e demorado estar no tempo da historia (teoloxía da historia) que é o tempo inconsciente do actual cristalizado.

*

Hai tamén, por forza, un dicir (lógos) acomún.

*

¿Que pasaría se o escritor non pretendese convencer, nin asegurar o lugar propio na civitas, nin mostrar a súa sacramentación ante os fregueses do socius, nin escribir para se representar idealmente nun contexto —consciente ou inconsciente— no que o seu pensamento se converte na reificación gozosa dun soño non realizado, dun particular anhelo non cumprido? ¿E se o escritor deixase de se escribir proxectivamente? ¿Se desaparecese? ¿Que acontecería se o escritor desbotase o querer-ser? ¿E se finalmente non escribise ren? ¿Como cala un escritor? ¿Como se ispe de si mesmo? ¿Hai algunha intención neste feito? ¿Acaso debemos acaecer, seguindo o consello nietzschiano, inintencionalmente?

*

Hai unha advertencia que se presenta na linguaxe que produce o disenso: non creas nada do que digo. No disenso hai outra cousa que opera e que é máis importante ca o crer ou non crer: opera nel unha atención. As obras literarias que perduran alteran a percepción e a memoria de maneira significativa, fan sinaturas sobre a cortiza da memoria. Esas obras sábense porque se manteñen constantes e variables (en variación) no interior da dialéctica entre tempo e representación, clausurando o presente para abrilo a un impensable. Talvez outro presente no que un mundo posible —que é real— advén. O real é unha atalaia eficiente para aproximarse ao novelístico como novum pero tamén á filosofía como especulación. Ambas feituras comparten unha mesma base, un mesmo plano de inmanencia.

*

A escrita sempre conduce atención. A atención da novela descende con facilidade ao pozo do común consensual, frecuente, asiduo, no que o morar é tranquilo, dócil. Asemade é afastado o pensamento difícil, complexo, porque lembra o caos que nunca deixa de operar. Non obstante, a novela que se abre ao caos deseña o seu estar como cousa real. Iso non significa que sexa inarticulada pois todo o dito é sempre articulación, mesmo o balbucir ou farfallar. A novela, pois, aberta pola súa metade ao caos do real adquire transversalmente o esplendor dun estar sendo real. Algo diso ten que ver co oracular. O escritor que sabe que é así transformou significativamente a súa vida e non é un engaiolador. A opus nacente radía coma un mundo posible que advén realidade.

 

A cousa e a alma: sobre “Orfeo canta”, de Roberto Abuín

Os nosos colegas de Axóuxere acaban de publicar Orfeo canta. Iniciación, signo & retorno, o esperado libro de Roberto Abuín. O autor de “Ogham, ou arredor da escrita” continúa con este ensaio a súa pescuda filosófica, situada entre a poesía, a narrativa e a filosofía. Unha senda pouco habitual na escritura contemporánea. No artigo que incluímos a seguir, Carlos Lema fai unha análise interpretativa do libro tendo en conta tres parámetros: a idea de obra como inscrición na materia, o pensamento como autopoiese e a representación como posibilidade que xorde da continxencia.

“A cousa e a alma”, por Carlos Lema

Orfeo canta trata de como aprender. De como aprender a falar da cousa, do que existe; de como relacionarse co mundo ou, o que é o mesmo, de aprender a falar da representación.

Falar da cousa (a obra)

Desde o título, esta obra sitúase no canto, nesa posición á que recorre o eu cando non pode dicir o que, falando, querería dicir. Trátase, logo, dunha excepción, a de quen se sitúa, ou pretende situarse, fóra das determinacións. No caso literario, fóra das determinacións de xénero.

Por iso nos temos que referir aquí ás Letras, á filosofía coma a unha literatura dos conceptos. Se todo concepto é representación dunha representación, a literatura de Abuín é a representación dunha alma, a prosopografía dunha psykhé.

Poderíase dicir que o libro é un exilio da alma do autor porque a alma non é quen de recoñecer a súa linguaxe. É o libro o que fala. Coma lle acontece ao protagonista das Palabras, de Sartre, as frases chegan a asustar, son auténticos milpés dos que saen letras e sílabas a golforón, vermes que se estiran nos diptongos e se enredan a si mesmos en meandros que se suceden sen preocuparse de quen le. Desaparecen antes de que ninguén as poida comprender, cunha rara nobreza continúan a rolar cara ao seu final sen que a pausa, a puntuación nin o seu efecto asegure que o discurso estea destinado a alguén.

O libro de Abuín arruína o tempo de quen le. Ese tempo sen devir da imaxe ruinosa que, no remate da obra, fai aparecer o ancestral como presenza constante da inscrición na materia, a pedra como alma. O patetismo desas ruínas ilumina como representación que é: unha ruína válida porque esperta a atención dos demais. O lector, máis que ler, padece a orde procesual do autor, que o obriga a pensar o que el pensou antes. Efectivamente, a escritura aquí é pensamento, tanto durante o proceso de redacción coma na súa reificación: inscrición no lector e materialización da representación, códice-código, palimpsesto, opus.

A formación da páxina é revirada, o autor amosa aversión polo resumo porque a argumentación é transubstansación: da mente ao papel. As ideas déitanse na páxina e cómpre que a lectora as recolla. Quen le ten que ser paciente porque padece o contacto co pensamento alleo. Ese pensamento reifícase no escrito. O pensamento é unha cousa que se resiste a ser asimilada por outra cousa. A inscrición consiste en pasar de cousa a obxecto e equivale a estar dentro doutra cousa, ese “Entoar a sonora formación dos adentros” que transforma o aire da inspiración na forma do son. Unha mente dentro doutra mente, iso pode ser a lectura.

Porque a representación de Orfeo é reificación, non vai en busca da verdade nin ten saudade dunha esencia. Os catro lindes nos que se organiza o libro de Abuín non son limiares que nos abran a algo ausente, que nos leven perante unha presenza perdida xacando, senón os contornos dunha cousa, os límites que debuxan un obxecto e materializan a obra da que este é resultado.

O canto é representación da alma, reificación da voz como obra.

Falar da representación (a alma)

A vida é a propiedade que ten un ser de actuar conforme as súas representacións.

De aí que esta obra só se poida situar no terreo da ontoloxía, sacándoa da leira epistemolóxica para contemplala desde fóra da correlación suxeito-mundo. Por iso nas súas páxinas a dialéctica entre saber e non saber queda anulada e o canto se ergue como cousa sublime, continxencia pura e, ao cabo, materia. A literatura filosófica de Orfeo canta é literalidade: as palabras, a orde na que se colocan.

Tal asceta que é, pois “Orfeo funda a primeira verticalidade autosacrificial”, o autor fai un exercicio arriscado, a contorsión extrema da autopoiese. Ese esforzo, que como todo esforzo que se prece debe fracasar, constitúe o compromiso do suxeito como produtor de obxectos. O suxeito é porque di algo de si mesmo, precisamente nesa autorrepresentación reside a potencia da categoría, do enunciado da autopoiese como causa mundi. Da correlación mundo-pensamento. Así, toda representación está sometida ao suxeito e á correlación suxeito-mundo, pola que só existe aquilo que o suxeito é quen de pensar. A partir desa correlación, a retórica literaria transforma en fáctico e actualiza o que é representación, iniciación, signo e retorno.

Esa facticidade sitúa o suxeito próximo ao punto extremo de toda relación, o da alma elevada na soidade do que soamente é: aliquid. O vínculo co mundo aínda non se esgazou, o oído aínda escoita o canto, a ollada aínda percibe un horizonte que se esfarela, a boca pode sentir os restos dalgún froito e no aire aínda permanece un derradeiro e leve recendo. Mais xa nada se logra apalpar.

“O que Orfeo é (a imaxe que significa) non pertence a ningún ente concreto. No seu a través fala a realidade que todo proceso autopoético desprega en calquera mundo, espazo ou época. Orfeo, Orfea. Axenérico.”

A crítica final ao dado, “esa lúdica imprecación a todo o dado”, parece evitar caer no construtivismo, vicio da razón, consecuencia directa do correlato dominado polo suxeito. Pola contra, aquí o relativismo esmorece fronte á inscrición, o devir anunciado postérgase, a materia inscrita adquire senso.

Velaí a posición que responde á necesidade da alma de se facer valer como representación mediante a convicción e a dignidade perante a continxencia. A posición do sublime, ou aquilo que nos sitúa fronte á incondicionada condición da existencia, todo o que nos fai conscientes do absoluto como algo posible: finitude e infinitude xuntas.

Propoño ler Orfeo canta entre os lindes desa determinación, a máis feble que existe, a que nos fai lembrar aos seres humanos a posibilidade de sermos destruídos e, polo tanto, a que nos fai tomar unha posición con respecto á continxencia. Lendo en dúas direccións opostas, a estender e a limitar ao tempo a potencia da razón.