O esmorecemento da ambición literaria

O xornal El País publica unha entrevista —breve mais sintomática— co escritor e editor italiano Roberto Calasso na que este se lamenta da falta de ambición da literatura actual: 

“Semella que a literatura entrou nunha fase de latencia, nos últimos cincuenta anos estreitouse. É difícil encontrar sorpresas. Sen dúbida hai cousas boas mais poucas son realmente grandes. Cuando miro a literatura ata os anos setenta vexo que era algo vencellado a unha ambición enorme, agora iso xa non é o usual, evidentemente”.

En euseino.org publicamos hai un tempo un artigo no que recolliamos e respondiamos a unhas declaracións semellantes dun influente crítico norteamericano: En resposta a Harold Bloom: ¿que é ‘radicalmente novo’?”A elas súmanse agora estas de Calasso no que parecen ser os derradeiros intentos de defensa da literatura modernista e “experimental” xurdida a comezos do século XX. “Os obxectivos desmesurados que eran tan comúns a escritores tan opostos coma Musil e Joyce non parecen estar hoxe de actualidade [e, incluso], esvaeceron”, afirma o editor de Adelphi.

No artigo seguinte, analizamos estas afirmacións, relacionándoas co contexto literario galego e situándoas no interior do pensamento estético moderno.

ilustracion-de-gustave-dore-ret

Ultimamente varias voces parecen anunciar un cambio na escritura e na recepción literaria cualificada, isto é, un abandono que xa hai tempo vén sendo manifesto da literatura de certa complexidade, do que denominan a “ambición literaria” do “radicalmente novo”, e un dominio crecente dos criterios ditados polo repertorio temático e de formas determinado polo que poderiamos chamar, ao xeito sartriano, o práctico-inerte da política. Esas opinións poden ter importancia no caso dunha literatura coma a galega, na que son pouco frecuentes os intentos de inducir unha reflexión teórica —xa non digamos un debate—, especialmente sobre os criterios que hoxe en día son expresión dunha heteronomía dominante. Efectivamente, en xéneros coma o da novela, máis expostos a influencias alleas á literatura, o control establecido por un repertorio temático e estilístico sometido ás necesidades de difusión acrecéntase na literatura galega como consecuencia da alianza aparentemente inextricable entre cultura nacional e política, alianza ao abeiro da cal tamén se sitúa a explotación comercial da literatura.

Na narrativa, apenas se percibe xa unha estética ou unha estilística literaria que se dirixa claramente a unha recepción máis autónoma e menos condicionada, só en moi contados casos e de xeito ocasional se pode percibir na novela galega un afastamento e unha independencia suficiente respecto do discurso político e do discurso ligado ás arelas comerciais da gran difusión, tamén moi condicionadas polo ámbito académico e por un peso excesivo do repertorio didascálico. Isto é un indicador claro da preceptiva dominante na literatura galega actual e fai que nos preguntemos sobre a necesidade dunha literatura que non se someta completamente aos criterios da actualidade e que evite o imperio do que Georg Lukács denominaba “vida nacional”, esixencias de difusión incluídas.

Ese é o motivo polo que, máis ca nunca, se precisa dunha reflexión teórica sobre a estética, isto é, sobre o xeito no que se percibe e se representa o mundo.

Desde Descartes, esta percepción e representación están centradas exclusivamente no suxeito, ou no que Quentin Meillassoux denomina correlacionismo: a relación suxeito-mundo é a que condiciona a maneira de percibir e de representar a realidade. Como un efecto desa relación tamén xurdiría a correlación suxeito-nación, ou suxeito-vida nacional, onde nación representa unha relación determinada do suxeito co mundo, é dicir, o que máis arriba denominamos o práctico-inerte da política como determinación do momento subxectivo e, polo tanto, da súa representación.

Kant asentou case definitivamente ese tipo de correlación suxeito-mundo ao adscribila ao que el denomina representacións a priori; o acceso ao mundo establécese exclusivamente a través do pensamento e, en consecuencia, a través da historia, da cultura, ou da nación; mais ese correlato kantiano mundo-pensamento amosarase finalmente incapaz de ser compatible con achados da ciencia contemporánea coma o paso da concepción newtoniana de tempo e espazo á relatividade espazo-temporal e coma a aparición doutras xeometrías diferentes da xeometría euclidiana, por non falar de nocións matemáticas coma a de transfinito. Mentres a ciencia independizaba cada vez máis o mundo da súa percepción polos seres humanos, a filosofía e a arte continuaban sustentando a noción de realidade como constructo humana. Tampouco Nietzsche nin a filosofía do século XX, con Heidegger e gran parte dos pensadores (Wittgenstein, Deleuze, Derrida, etc.), foron quen de abandonar o correlacionismo de estirpe kantiana malia levaren a cabo unha “crítica da Crítica”, é dicir, unha crítica da crítica que antes Kant fixera da razón pura (o dominio do pensamento cartesiano, iso que Foucault chamou o acontecemento clásico).

Ese correlato kantiano é o pano de fondo no que xorde a Estética, xa que antes do século XVIII non existía tal noción, que aparece con Baumgarten, nin existía a teoría da arte —incluída a concepción moderna da literatura—, na que terían un papel fundamental os estudos de Winckelmann e a figura de Goethe. O caso alemán é paradigmático, pois a literatura alemá, tal como a describe Lukács no seu libro sobre Goethe, amosa claramente o cambio da estética clásica á estética moderna a través de autores coma Lessing, Schiller e Goethe. E iso, cousa que debería interesar especialmente en Galicia, nunha nación alemá que aínda non existía como tal.

Na literatura alemá do período de Goethe, e especialmente en escritores que o preceden, coma Lessing, efectúase o paso do clasicismo, que consideraba insuperables os modelos e a arte como imitación pura deses modelos, á literatura moderna, na que prima a creación de orixinalidade por ser esta a que mellor representa a subxectividade e a liberdade na que se basea o pacto social moderno.

Ese paso é determinante para o papel que ha desenvolver o xénero da novela na época moderna. Hai unha frase famosa de John Ruskin que diferencia entre os “good books for the hour”, que serían os que aspiran a unha gran difusión, e os “good books for all time”, que serían o que hoxe en día chamamos clásicos. Na nosa opinión, as novelas escríbense sempre “for the hour”, pois se trata dun tipo de narrativa marcada pola actualidade, tanto temática coma estilística, mais as novelas tamén precisan de certo pulo, ou estro, de orixinalidade e distanciamento da convención, que é o que lles outorga a potencialidade vinculada desde as súas orixes á modernidade, esa capacidade progresista de representación da realidade que ten arte narrativa. Polo tanto, acerta Ruskin cando escribe que o que “marca a diferenza non é soamente unha cuestión de calidade”.

A partir do estudo ben coñecido de Erich Auerbach sobre a idea de mímese e a relación entre ficción e realidade na novela, podemos tirar a conclusión de que a ficción novelesca como xénero literario concibido en conxunto ten un efecto sustentatorio da realidade en tanto que relación entre suxeito e mundo, de aí que se vexa obrigada a partir dunha base actual (“for the hour”) e de aí que non sexa a realidade a que confirma a novela senón a novela a que confirma a realidade. Se a novela ten poder como representación é porque, paradoxalmente, prefigura a posteriori o que a realidade conta, do mesmo xeito que, segundo Auerbach, a profecía mesiánica da Biblia quedou confirmada polos evanxeos e pola figura de Cristo, a partir da cal se reinterpretou todo o Antigo Testamento; así, a historia de Xonás xurdindo do ventre da balea reinterprétase á luz da historia de Cristo como un anuncio da súa resurrección. Isto é, o cristianismo baseouse nunha profecía —”for all time”— que el mesmo actualizou, confirmou e autocumpriu, tal como fai a ficción contemporánea coa realidade.

Nese senso, a función do que na literatura anglo-saxona se denomina modernismo (Henry James, James Joyce, Virginia Woolf, Willian Faulkner) foi poñer en circulación un repertorio de formas que acompañaban a crítica do paradigma kantiano realizada antes —como reacción— polo romantismo e logo, de xeito absolutamente progresista, polos pensadores máis importantes a partir de Nietzsche. Cómpre, polo tanto, non esquecer ese papel retrógrado do romantismo e o seu intento de mistificación da idea moderna de nación, pois habería que lembrar a exacerbación da subxectividade que o romantismo puxo en circulación coa actualización das ideas relixiosas e a súa vinculación co culto do individualismo, en resumo, a literatura e a arte romántica como representación dun nihilismo contra o que tamén se ergueu Nietzsche (velaí o “caso Wagner” e a alerxia que ao autor do Zaratustra lle producía o nacionalismo alemán).

Esas son algunhas das razóns polas que é fundamental realizar nesta altura unha reflexión crítica sobre a preceptiva na arte; razóns polas que consideramos que, en consecuencia, cumpriría facer tamén unha reflexión sobre a estética literaria, reflexión que soamente é posible levar a cabo partindo da crítica do antedito correlato suxeito-mundo como configurador da realidade.

Como é doado supoñer, a arte é imposible sen unha retórica, sen un acordo previo e, polo tanto, preceptivo. De aí o interese que ten realizar unha interpretación teórica da aplicación actual de preceptivas coma a realista, cada vez máis mediatizadas, na elaboración de ficcións.

En conclusión, é na actualización do xénero da novela onde se presenta o debate ao que propio xénero nunca deu cabo, de aí a súa virtualidade como representación. O consensus moderno do pacto social vehiculízase a través de ficcións baseadas na relación suxeito-mundo, ou mundo-pensamento (todo o que o suxeito non pode concibir non existe). As propostas de pensar esa relación desde fóra do pacto, coma a crítica da Crítica kantiana desenvolvida por gran parte da filosofía do século XX, non deron artellado unha narrativa nin unha reelaboración da ficción que non supuxese quedar abocados ao irrepresentable.

Polo tanto, cómpre propoñer de novo a función da significación e da representación mais sen facer abstracción da súa continxencia. A novela é o xénero literario que relata a constitución do suxeito como vehiculizador da representación da realidade, unha cuestión fundamental na Idade Moderna e que marca unha das funcións primordiais da literatura na nosa época.

A pregunta é se a novela como xénero literario poderá prescindir das representacións mediatizadas polo correlato para ofrecer posibilidades novas ou se, como xa aconteceu no modernismo, unha vez máis vai partir da representación do mundo realizada polo suxeito para elaborar outra versión do realismo que continúe determinada polo material inerte da praxe política e pola literatura na súa función confirmatoria da actualidade. Neste último caso, a novela quedaría definitivamente limitada ao seu papel de representación da correlación kantiana que segue a determinar a Idade Moderna e, ao cabo, reforzaría a súa dominación mediante a busca permanente dun suxeito histórico, sexa clase, pobo, ou nación, sen deixar de ser —tamén— representación dunha realidade concibida soamente a partir do vencello ineludible entre produción e consumo.

 

En resposta a Harold Bloom: ¿que é “radicalmente novo”?

As recentes declaracións do crítico literario Harold Bloom a un xornal español volveron situar a polémica literaria sobre un aspecto importante, o da función da literatura na sociedade actual:

“Non me parece que na literatura contemporánea, quer en inglés, nos Estados Unidos, quer en español, catalán, francés, italiano, nas linguas eslavas, haxa nada radicalmente novo. Non hai grandes poetas coma Paul Valéry, Georg Trakl, Giuseppe Ungaretti […] ou novelistas coma Marcel Proust, James Joyce, Franz Kafka e Beckett, o último da grande estirpe. Borges era fascinante, pero non un creador”.

Para valorar de maneira xusta o opinión de Bloom, cómpre situala en relación coa súa obra de pensador da literatura, obra que en galego foi introducida de xeito temperá pola presentación que dela fixo o poeta e ensaísta Manuel Outeiriño a comezos da década de 1990 nun artigo publicado na revista A Trabe de Ouro. Para interpretar de xeito atinado as declaracións de Bloom, viría ben reler aquel ensaio de Outeiriño sobre a obra do autor da Angustia das influencias, titulado “A  angustia da sede vella” (A Trabe de Ouro, nº 7, 1991).

Con todo, estas declaracións nada intempestivas tamén se poderían interpretar á luz da obra doutro dos grandes pensadores da literatura do século XX, Georg Lukács, quen no seu ensaio “A teoría schilleriana da literatura moderna”, incluído no libro Goethe e a súa época, xa analizado en dous artigos neste mesmo blogue, escribiu:

“[…] na época na cal se fixeron obvios os fundamentos económicos da sociedade burguesa, a ideoloxía da clase entrou no período apoloxético: xa non ten a falta de prexuízos nin a audacia abondos para estudar sen temor as posibilidades ideolóxicas e artísticas da súa literatura sobre a base dunha consideración crítica dos seus presupostos e das súas condicións sociais.”

Eugène_Atget_-_L'Éclipse,_avril_1912_-_Google_Art_Project


Literatura e subxectividade

Polo tanto, se temos en conta a análise de Lukács, as declaracións de Harold Bloom cumpriría situalas nun contexto previo: o da produción de subxectividade como función da literatura na Idade Moderna ou, noutras palabras, no da función da retórica literaria como esteo do pacto social moderno mediante a representación do consensus sobre o suxeito.

Na Idade Moderna a retórica, e a literatura éo per se, resulta ser o dispositivo polo que se efectúa o que constatou e formulou Jeremy Bentham nos seus escritos sobre as ficcións: que na sociedade moderna a representación é a mediación. En consecuencia, a retórica literaria transformaría en fáctico, pola actualización social da lectura, o que é representación, e esa facticidade sitúa o suxeito como centro do pacto social moderno e como sostén da retórica do progreso, que é a retórica que dá pulo á modernidade desde a Ilustración e posterior caída do Antigo Réxime.

De feito, os recursos narrativos empregados, primeiro, pola novela modernista de comezos do século XX e, logo, pola posmoderna ou reflexivo-experimental a partir da Segunda Guerra Mundial xa non se basean na coordinación sistemática da perspectiva individual do personaxe coa da súa comunidade a través do estilo libre indirecto, como facía o realismo de fins do XIX, senón na subxectividade como ámbito da representación literaria. Velaí os eixes principais desta última:

a) autorreferencialidade (literatura dentro da literatura: préstase atención ao feito de escribir ficción).

b) voz propia (autopoiese: sistema de autoconstitución do suxeito).

c) focalización (subxectividade como forma de diferenza).

Tal como apunta o crítico norteamericano Mark McGurl na súa obra The Program Era, a reflexividade característica da novela contemporánea non se trata dunha invitación a profundizar na técnica narrativa senón que é un compoñente imprescindible para o “sistema de autoconstitución” de calquera individuo. A “autopoética” ou os “actos de produción do eu autorial” non serían simplemente expresión dunha individuación radical senón que son “momentos na actuación, a autopoiese, dun sistema cultural extenso equipado para a produción de orixinalidade autoexpresiva”.

Como consecuencia —e seguimos o escrito por McGurl—, “prodúcese unha confabulación profunda da individualidade, como forma de diferenza, coa institucionalidade literaria ou ficcional, como estrutura de relación social, confabulación que se expresa a través dun ‘canon de prácticas literarias’, entre elas a procura da ‘autoconsciencia’ e a atención á técnica, ademais da ‘tematización da autoría’ e do desenvolvemento do ‘personaxe autorial singular’ (vid. McGurl, 50-51).”

A implicación inmediata disto é a mundialización como consecuencia da produción de subxectividade mediante as ficcións, non só literarias senón de todas as “artes de representación” asociadas ao que Adorno denominou “as industrias culturais”; e, daquela, a recentralización na correlación suxeito-mundo. Toda a realidade se vehiculiza a través do suxeito, a través das novas identidades e das linguaxes nas que estas abrollan.


Un realismo radicalmente novo

En conclusión, o “radicalmente novo” que reclama Bloom non vai ter que ver —tal como el mesmo intúe— coa literatura elaborada a partir do antedito correlato kantiano, elaboración que ten a función de conservar a actualidade e centralidade do suxeito; pola contra, o “radicalmente novo” soamente ha xurdir dun materialismo e dun realismo novos pensados desde a crítica do correlacionismo elaborada nos últimos anos por filósofos especulativos coma Quentin Meillassoux.

O que Meillassoux chama “correlacionismo”, é o mesmo que dicir que a realidade soamente existe como relación dun suxeito co mundo e que, como consecuencia, non podemos coñecer nada que sexa alleo á nosa relación co mundo, que endexamais podemos afirmar consistentemente nada sobre o que é independente do pensamento e da linguaxe. Logo o coñecemento dunha realidade independente do pensamento sería algo insostible.

“Este estadio correlacionista acaba por resultar unha forma sutil de idealismo que actualmente é practicamente ubicuo. As orixes deste xiro correlacionista están vencelladas coa crítica filosófica de Immanuel Kant, quen, como é sabido, abxurou da posibilidade de coñecer unha realidade nouménica á parte do acceso humano a ela. Segundo a famosa ‘revolución copernicana’ realizada por Kant, os obxectos xa non son os que dan forma á mente senón que é esta a que dá forma aos obxectos. A experiencia organízase a partir de categorías a priori e de formas de intuición que abranguen as bases universais e necesarias de todo coñecemento.”

Ao longo deste proceso, calquera posibilidade dunha realidade independente do correlato humano-mundo é rexeitada cada vez con máis forza. Mais, fronte a ese pensamento filosófico recluído nos límites do suxeito, o pensamento especulativo centra a súa atención nunha concepción nova do materialismo e do realismo, realismo e materialismo que agora xa non están condicionados polo correlato humano-mundo nin polas súas representacións. Así, o xiro cara ao realismo e cara ao materialismo é un dos feitos máis relevantes acontecidos durante a primeira década deste século.

A literatura “radicalmente nova” ha ser, por tanto, aquela que se distancie do dominio da centralidade do suxeito como única posibilidade de acceder ao mundo. A autonomía da literatura, que aparentemente foi conquistada a partir das vangardas do século XX, debe agora facerse autenticamente real e a maneira de levar iso a cabo é inciando un crítica radical da representación e das ficcións centradas no suxeito. Seguindo ao filósofo Graham Harman, cómpre concibir a literatura como unha entidade que non se debe “esgotar nas súas relacións”, sexan estas as que sexan; a literatura débese considerar “á parte das relacións” e desde aí elaborar esa representación “radicalmente” nova que pide Harold Bloom con clarividencia. Unha representación que se saiba continxente, non transcendental, e que adquira a súa funcionalidade tendo en conta o azar que esa mesma continxencia reclama. Para dar un pulo novo ao pensamento racional, o realismo ha de ser factual ou non será; a linguaxe literaria soamente ha coñecer os límites dun realismo do absoluto non mediatizado pola correlación ser humano-mundo.

Tal como sinala Quentin Meillassoux na conclusión do seu libro Le Nombre et la sirène:

“A modernidade triunfara e nós non nos decataramos. A paixón posta durante todo o século XIX para lle ripar ao mesianismo a súa condición cristiá, para reinventar unha relixión cívica ceibada do dogma, unha política emancipatoria allea á antiga Salvación, ese esforzo inaudito dos poetas (Lamartine, Vigny, Hugo, Nerval), dos historiadores (Michelet, Quinet), dos filósofos (Fichte, Schelling, Hegel, Saint-Simon, Comte), dos novelistas (Hugo outra vez, Zola), e daquel que nunca se soubo clasificar, Karl Marx, para vectorizar de novo o suxeito mediante un senso, mediante unha dirección liberada da antiga escatoloxía; todo ese esforzo que os nosos mestres nos ensinaran como caduco por excelencia, aqueles Grandes Relatos mortos, no mellor dos casos inusitados cando fermentaran en investigadores solitarios, no peor, con efectos criminais baixo os adobíos estatais do Progreso ou da Revolución, todo aquilo operaría, non embargantes, unha penetración ata os nosos días, unha soa, nun punto preciso – un Poema único que ía atravesar o século XX como unha xema fuxidía para se revelar á fin, no século seguinte, como a defensa estrañamente lograda dunha época sepultada baixo os nosos desenganos.”

Aclaración sobre “vida nacional” e literatura

A partir da publicación neste blogue do artigo “O ‘tema actual’ na literatura contemporánea“, recibimos algúns comentarios que nos suxerían amplialo para matizar certas cuestións alí tratadas. Unha destas suxestións apuntaba a necesidade de clarexar a noción de “vida nacional”, que no devandito artigo remitía á súa utilización nun ensaio de Georg Lukács que nós tomabamos como punto de partida para unha reflexión sobre a estética literaria actual.

O noso correspondente facía fincapé na necesidade de ver a forma en que unha escritora ou un escritor toca ou se achega á retórica literaria significativa para a comunidade, á que se facía referencia no artigo. Analizar en que medida tal obxectivo esixe a quen escribe un contacto máis íntimo e profundo coa comunidade, de que maneira se consegue que tal contacto sexa creativamente máis rendible; consonte o que Lukács afirmaba no seu ensaio ao se referir á relación directa entre o que el denomina “vida nacional” e a literatura con ela relacionada. Pola contra, outro dos comentarios recibidos aludía ao “distanciamento necesario” do escritor, similar ao que o pensador húngaro atopa en autores coma Lessing, Schiller e Goethe.

Johann_Joseph_Schmeller_-_Goethe_seinem_Schreiber_John_diktierend,_1831Efectivamente, no seu libro sobre Goethe e a súa época, Lukács debuxa nidiamente as circunstancias históricas da aparición da estética literaria moderna e, consecuentemente, do que el denomina “vida nacional”:

“En occidente (e en Rusia), as loitas de clases características da fase de disolución do feudalismo rematan na constitución dunha monarquía absoluta, e con esta prodúcese o primeiro paso definitivo para a constitución da unidade nacional”, cousa que non acontece en Alemaña, que continúa dividida en “numerosos e pequenos principados xermánicos, obstáculos para a constitución da unidade nacional alemá”, o que supón o mantemento dun certo “esgazamento feudal” da nación alemá. Esa evolución “peculiar” significa para Alemaña que “a constitución da cultura burguesa ía proceder moi amodo” xa que se impuxo un “semifeudalismo corrompido”. Como consecuencia, estas condicións sociais van inhibir a formación dunha “cultura nacional progresiva”, isto é, o que nós caracterizariamos como a adopción do pacto social moderno.

Estas circunstancias históricas, tal como as describe Lukács, van condicionar a “vida nacional” e, polo tanto, a cultura e literatura alemás, ao facer que “o atraso económico, social e político do país” determine “positiva e negativamente o rexurdimento peculiar da literatura alemá”. Xurdirá entón o que o pensador húngaro denomina “a gran conexión internacional” da literatura alemá, a través da cal acontecementos coma a Revolución Francesa e o período napoleónico influíron na evolución cultural alemá “case tan profundamente coma a estrutura social interna do país. Todo escritor alemán importante érguese, está claro, sobre o chan da súa propia evolución nacional mais é, ao tempo, contemporáneo, elaborador e ata continuador máis ou menos lúcido, espello intelectual en todo caso, deses acontecementos histórico-universais”.

Polo tanto, a anteriormente descrita “vida nacional” non significou, segundo Lukács, só inconvenientes, senón tamén certas vantaxes “para os grandes poetas e pensadores, no que atingue á evolución da literatura e da filosofía”. A cuestión que se suscita é, entón, a de por que “aquelas circunstancias mesquiñas e filisteas” da época se converteron nunha “vantaxe importante para as formulacións problemáticas audaces, para o atrevido pensar-ata-o-final as respostas atopadas”. Segundo Lukács, a explicación é esta:

“precisamente porque en Alemaña os fundamentos e as consecuencias sociais de certas cuestións teóricas ou poéticas non aparecen inmediatamente na vida práctica; o que produce para o xenio, para a concepción e para a exposición, unha marxe ampla de liberdade, que parece moitas veces limitada, [mais] da que non podían dispoñer os intelectuais contemporáneos das sociedades máis desenvolvidas de occidente.”

Na nosa opinión, a noción de “vida nacional” é expresión da correlación suxeito-obxecto, a partir da cal se elaborou toda a estética moderna; en verbas de Quentin Meillassoux: “a idea seguindo a cal nós soamente temos acceso á correlación do pensamento e do ser e endexamais a un deses termos considerado separadamente do outro” e, en consecuencia, non sería posible falar dunha realidade independente do pensamento e da linguaxe. De aí que, como se apunta na conclusión do artigo que aquí se discute, o obxectivo da reflexión suscitada polo “caso alemán” sería o de elaborar unha arte literaria que parta das regras da razón en tanto que non son límites propios dela pois, como límites continxentes, están impostos polo correlato suxeito-obxecto consagrado na recepción literaria da filosofía transcendental de Kant, que é na que se basea toda a estética literaria moderna. Un dos paradigmas deste correlato pódese localizar, por exemplo, na obra de Marcel Proust, na que o mundo só pode ser intelixible a partir da relación que o suxeito mantén co que o rodea, que sempre se describe desde o punto de vista dese suxeito (perspectivismo), da súa posición no pacto social.

Naturalmente, tal como se insinúa no artigo, isto non quere dicir que se propoña unha volta ao denominado realismo nin ao obxectualismo propugnado por algúns filósofos actuais. O que propoñemos é un comezo para a reflexión sobre a arte literaria a partir do que Lukács denomina “peculiaridades” do caso alemán, que están relacionadas coa historia da formación da nación e da cultura alemá e que poden ser extrapolables á literatura contemporánea dunha “nación en formación” coma a galega. Trataríase, pois, de tirar partido da interesante suxestión do ensaio lukacsiano: superar os “condicionantes” desa “vida nacional” incipiente para elaborar unha reflexión de estética literaria que non se restrinxa á satisfacción dos receptores e que, ao considerar continxentes as regras ditadas polo correlato suxeito-obxecto, deixe de percibir o mundo como unha relación de dominación para, daquela, comezar a pensar nunha arte literaria non recluída nas diferentes formas de produción da subxectividade.

O “tema actual” na literatura contemporánea

No verán, a ansia de novidade parece que se acrecenta, por iso adoitamos ir á busca de libros que non pensabamos ler e que atopamos por sorpresa nas librerías ou nas feiras do libro vello ou de ocasión, que agora visitamos sen premura. Entre eses libros vellos, xa lidos por outras persoas, mesmo ás veces marcados con marxinalias, con frases subliñadas ou pasaxes salientadas polo asombro e pola admiración de quen le, entre eses libros atopamos este verán un título do que queremos deixar aquí constancia. Trátase de Goethe und seine Zeit (“Goethe e a súa época”), do que é autor un dos pensadores e críticos literarios que maior influencia tiveron durante parte do século XX: Georg Lukács. No comezo deste libro, el mesmo defínese como “apaixonado polos problemas reais dos poetas e dos pensadores”, afirmación que soamente pode espertar en nós simpatía.

Abofé que non é necesario introducir aquí a obra de Lukács, tanto no que se refire á filosofía coma á crítica e á historia literarias. Trátase dun deses autores que gustamos de denominar “pensadores da literatura”; esa é a faceta del que nos interesa arestora e tamén a que xorde das páxinas deste libro. Interésanos “Goethe e a súa época” porque da súa lectura podemos tirar certo paralelismo entre a literatura alemá de fins do século XVIII e primeira metade do XIX e a literatura contemporánea, comparación que é doado aguilloe o pensamento.

image

O obxectivo dos ensaios reunidos neste libro de Lukács condénsao o seu autor nunha frase: “[ser] capaz non só de albiscar e captar intuitivamente, como facía na miña mocidade, a peculiaridade única da poesía e da filosofía grandes de Alemaña, senón tamén de entendelas claramente con todas as súas determinacións sociais, ideais e estéticas”. Mais, ¿cal é esa “peculiaridade” que fai única a literatura e o pensamento alemáns dese período? A resposta que Lukács dá a esta cuestión aféctanos vivamente:

“A base obxectiva da peculiaridade da literatura alemá encóntrase nas condicións desfavorables nas que os alemáns chegaron a fundar unha nación.”

E, de seguido, para explicar e profundar nesas condicións, alude a “dúas características negativas” que se desprenden delas:

1) “Na vida da nación alemá, a literatura é moito máis débil, está menos estreita e intimamente vencellada ao proceso real, ca noutros pobos nos cales o proceso de formación nacional se desenvolveu de modos máis normais, ou sexa, en conexión inseparable co progreso da humanidade”, apoiándose tal progreso na sociedade que o experimenta, en concreto, a sociedade vencellada ao paso do Antigo Réxime á Idade Moderna.

Lukács engade que, por exemplo, en países coma Francia, nin sequera as obras literarias formalmente máis “á parte” e máis “minoritarias” chegaron a perder a vinculación co que el denomina “vida nacional”, expresión esta última que nós acoutariamos como consensus retórico do pacto social moderno, pacto que, cando menos inicialmente, tería como ámbito caracterizador o Estado nacional.

2) “A falta de continuidade da literatura alemá, visible sobre todo se a comparamos coa francesa. Como é natural, unha continuidade coma a da literatura francesa non exclúe as transformacións e inflexións ideais e artísticas máis drásticas. Mais sempre queda viva toda unha serie de tradicións estilísticas que perduran a través dos séculos como elementos orgánicos do desenvolvemento espiritual da nación e que poden expresar concepcións da vida completamente novas. Se cadra ha abondar con observar que escritores tan tipicamente orientados á rebelión subxectiva coma Gide ou Camus seguen na súa prosa moitas tradicións clásicas.”

Claro que Lukács non limita a súa reflexión á constatación pura destas devanditas características negativas da literatura alemá, xa que “Ambas as características —que, como imos ver de seguida, non teñen só consecuencias negativas— se deben á orientación do proceso de unificación nacional alemán, é dicir, dos contidos e as formas sociais achegadas polo antedito proceso”; vinculación entre a formación dunha nación e a súa progresividade que non se trata soamente dun problema político en sentido estricto senón que abrangue tamén “toda a vida moral e espiritual dos seres humanos e repercute por iso na enteira vida interior da nación e nas súas relacións cos demais pobos”.

A elaboración dunha retórica literaria común non se limita, pois, nos seus efectos, á compartición dun horizonte de espera, dunhas referencias históricas e dun relato simbolicamente fundante senón que repercutiría no consensus, isto é, no senso da orientación do pacto social no que este último ten de fixación duns obxectivos e dunha idealidade comúns. A retórica do pacto non sería logo soamente unha retórica simbólica nin unha retórica política senón a trama mesma do acordo social que unha comunidade acada por vontade libre dos individuos que a forman.

A Idade Moderna diferénciase das épocas anteriores en que a súa legalidade social e cultural está baseada nun consensus inicial elaborado a partir da noción de suxeito. Xa non é o grupo social nin a sociedade estamental a que regula o pacto senón o cidadán como suxeito de dereito e como ámbito de sentido. Axioloxicamente, o mundo organízase agora a partir da relación suxeito-obxecto, a partir do correlato polo que é o suxeito quen outorga significancia ao mundo; de aí a importancia que na Idade Moderna adquire a figura do artista —e a do escritor— e que sexa precisamente neste período cando se comece a falar da Estética como aquela parte da filosofía dedicada a pensar sobre a elaboración do correlato perceptivo mediante as linguaxes artísticas.

Velaquí como describe Lukács o que acabamos de explicitar: “cando a vida nacional se desenvolve felizmente, os grandes obxectos poéticos nacen orgánica e espontaneamente dela; ata os seus problemas formais decisivos, os esteticamente fundamentais, e as súas posibilidades de solución artística se encontran, por dicilo así, no ambiente.”

En efecto, pois o mesmo autor, máis adiante, especifica claramente o que el define como “unha copertenza xeral humana” que estaría estreitamente vencellada ao que sería unha “xeneralización ético-estética [como] vehículo adecuado para levantar a concepción do mundo ilustrada a cumios universais”: “á maneira como a arte grande —precisamente na medida en que é auténtica e grande— desenvolve no home a interna relación co mundo que o fai capaz de intervir na vida activamente, como ordenador e como impulso continuador”.

Esa copertenza, que do ámbito ético-estético do suxeito se ergue a “cumios universais”, non é outra máis ca a establecida pola correlación (“a interna relación co mundo”) na que se funda a Idade Moderna: o pacto social como formulación política do correlato suxeito-obxecto, isto é, a cuestión da liberdade e a da representación.

En literatura, esa mesma “copertenza” ou conexión co “presente actual” pódese captar sempre porque é perceptible e inmediata, de tal xeito que “os escritores menos dados á reflexión poden captar as grandes inflexións históricas partindo do lado formal da arte, como o fixo, por exemplo, Walter Scott ao captar a historicidade da forma novela cando rematou o gran período de transformacións europeo da Revolución Francesa e Napoleón. Cando esa captación da conexión estética entre a temática histórico-social producida polo presente actual e os principios formais que lle son adecuados se pode lograr dun modo espontáneo e orgánico, entón a reflexión do poeta [sensu lato: escritor] pode atender case exclusivamente aos problemas técnicos da composición do pormenor”.

Este, xa que logo, podería ser o significado dunha expresión que no texto de Lukács semella adquirir certa tonalidade enigmática: o “tema actual”.

Así e todo, na Alemaña da época estudada por Lukács, a “vida nacional” non é quen de ofrecer —nin sequera á ollada do xenio, puntualiza este— temas tan directamente apreixables; preguntámonos se noutras literaturas acontece hoxe algo semellante. A aparente inmediatez está “tan cargada de prexuízos reaccionarios [e progresistas]” que “non pode nacer organicamente dela ningunha forma plena”.

“Por iso —continúa— os grandes poetas alemáns tiveron que conquistar e purificar o tema actual no sentido grande histórico-social mediante unha elaboración complicada e profunda das súas vivencias, mediante mediacións intelectuais; por iso tiveron que sublimar a súa experiencia vital e poética ata o conscientemente estético: para conseguir as formas adecuadas a esa actualidade e aos aspectos nacionais e humanos implícitos nela.”

“Nos máis grandes —conclúe Lukács—, sobre todo en Lessing, Goethe e Schiller, ese traballo chega a ser investigación das formas poéticas como tales ou en xeral, e incluso conceptuación estética xeral das mesmas.”

Nesta situación, atrévemonos a suxerir —continuando a reflexión de Lukács e referíndonos xa unicamente á literatura contemporánea— que ese mesmo presente actual obriga aos escritores de hoxe a tomar posicións teoréticas que lles poidan permitir ser conscientes das “peculiaridades alemás” da literatura que están a escribir, mesmo para elaborar a partir delas “formas concretas moi complicadas”.

Cando un pensador coma Fredric Jameson acaba de publicar un volume de ensaios sobre “As antinomias do realismo” (The Antinomies of Realism), faise inexcusable unha reflexión teórica sobre o material literario e sobre os temas que manexa quen escribe literatura. Non se trata de volver a formas literarias anteriores ao perspectivismo, previas á conquista dunha “voz propia” ou que prescindan das “novas identidades sociais”, formas todas estas do correlato que o modernismo acabou por impoñer, senón de pensar a literatura a carón de obras coma a de Georg Lukács para poder “captar” o “presente actual” sen correr o risco de caer nun lugar común: o dunha represión dos problemas autenticamente estéticos por obra da sobreestimación desmedida de intranscendentes finuras técnicas e temáticas.

E pensar a literatura é facelo dun xeito especulativo, isto é, inseríndoa na crítica do correlato e situándoa na súa función, a da actualización dun absoluto e dos “principios formais que lle son adecuados”, a dunha literatura sen a limitación da correlación suxeito-obxecto, unha literatura que se sirva da razón non para fixar os seus límites senón para estendelos, unha literatura escrita despois da finitude, sen cinguirse á mímese desta.