Arquivo da categoría: Caleidoscopio dos contos

Un percorrido pola historia dos contos de fadas, os seus ilustradores e os seus autores. A pintura de fadas e o seu vencello coa literatura.

“O ‘märchen’ [conto fabuloso ou conto de fadas] é un caleidoscopio: os incidentes son anacos de cristal de cores. Ao sacudilo, compoñen unha variedade de formas atractivas; algunhas desas formas axéitanse mellor ca outras, teñen máis potencialidade e logran ampliar aquilo que a forma no seu conxunto abrangue.”
Andrew Lang,
Introdución a “Cinderella. Three Hundred and Forty-five Variants of Cinderella, Catskin, and Cap O’Rushes, abstracted and tabulated, with a discussion of medieval analogues, and notes”, by Marian Roalfe Cox

A arte e o mester de Helena Polenova

By Publicado en Caleidoscopio dos contos,Gabinete das fadas Etiquetado ,,,,,,, Deixar un comentario

Aínda que pouco coñecida no resto Europa, Helena Polenova (San Petersburgo 1850 – Moscova 1898) formou parte da xeración de artistas rusas sobranceiras que redescubriron as tradicións populares na rexión de Moscova a fins do século XIX.

Pintora, deseñadora e ilustradora, era a irmán máis nova dun dos artistas de máis renome en Rusia, Vasili Polénov (1844-1927). Helena e Vasili formaron parte dunha colonia de artistas situada no norte de Moscova que levaba o mesmo nome da aldea onde estaba ubicada, Abramtsevo. Durante as décadas 1870 e 1880, os integrantes da colonia tentaron recuperar a calidade do espíritu da arte rusa medieval, igual que acontecía en Gran Bretaña co movemento Arts&Craft.

Estudantes de anatomía-7

A colonia de Abramtsevo fíxose axiña famosa polos seus residentes. Mercada en 1843 polo escritor Serguei Aksákov, o inmoble pasou en 1870 a mans do magnate das vías férreas e mecenas das artes Savva Mamonto. Destacados artistas da época uníronse a ela de xeito informal tratando de recuperar a artesanía e iconografías rusas tradicionais a través de obradoiros. Despois da revolución de 1917, Abramtsevo nacionalizouse e transformouse en museo.

Grazas a un atento e esmerado estudo da arte popular rusa, Helena Polenova realizou proxectos de deseños de mobles, figurinos, deseños de teas, cerámica e xoguetes baseados na tradición popular rusa. Nos obradoitos de Abramtsevo materializaría os seus deseños grazas a artesáns locais. Posteriormente, os seus traballos chegarían a tendas escollidas de Moscova.

A familia de Helena estivo sempre ligada á arte. A súa nai, María A. Polénov, pintora afeccionada e escritora, foi a súa primeira mestra. Polenova estudou co pintor Pável Chistiákov entre 1859 e 1870 e co pintor e crítico de arte Iván Kramskoi. Durante a súa primeira visita a Francia, recibiría clases do pintor anglo-francés Charles Joshua Chaplin, un dos máis populares da época en Francia. Ademais de estudar debuxo e pintura, participa en obradoiros de prestixiosos ceramistas de París.

A carón da figura de Helena Polenova cómpre salientar tamén a da gravadora, pintora e artista gráfica Maria Vasilievna Iakunchikova-Weber (1870-1902), integrante do círculo de Abramtsevo.

María Iakunchikova era cuñada de Vasili Polénov e amiga íntima de Helena Polenova. Filla dunha familia acomodada de Moscova, creceu nun ambiente intelectual relacionado co mundo da música e das artes plásticas, de feito o seu pai foi un dos patrocinadores do conservatorio de Moscova.

Nikolai Marthinov e Elena Polenova foron uns dos primeiros mestres de María Iakunchikova quen, ademais, realizou estudos na Escola de Pintura, Escultura e Arquitectura de Moscova entre os anos 1885 e 1889, trasladándose despois a París, onde recibe clases de William-Adolphe Bouguereau e Tony Robert-Fleury na Académie Julian.

En Rusia, grazas en parte á obra de Alexander Pushkin, os contos da literatura oral convertéronse nunha fonte de inspiración para os artistas. Unhas das paixóns de Helena Polenova eran as historias da cultura rusa, e máis aínda aquelas que se diferenciaban da cultura occidental. Para recuperar a esencia destes relatos viaxou a través da provincia de Kostroma a fin de rexistrar a cultura oral daquela contorna.

A fins do século XIX, a xornalista inglesa Netta Peacock viaxou a Rusia, onde coñeceu a Polenova. As dúas mulleres fan amizade e inician un proxecto artístico en común. Helena ocuparíase de recompilar e escribir contos da literatura oral rusa e Netta encargaríase de traducilos para o inglés. Ademáis dos contos, doce acuarelas da pintora rusa acompañarían os textos para ilustralos. O libro estaba previsto que se editase en Inglaterra co título de “Contos populares da Gran Rusia”. Por razóns descoñecidas, endexamais foi publicado.

Hai uns anos, grazas a Louise Hardiman, investigadora da Universidade de Cambridge, as ilustracións e historias orixinais foron redescubertas, recuperándose o manuscrito e as probas de impresión. Agora, case cen anos despois, editado por Hardiman, o libro publicarase co título Why The Bear Has No Tail: And other Russian Fairy-Tales (“Por que o oso non ten rabo e outros contos de fadas rusos”).

Polenova formou parte do elenco dos grandes ilustradores rusos, entre os que se encontra Iván Bilibin, S. Maliutin (creador das primeiras bonecas matrioshkas), ou o artista ucraíno G. Narbut, todos eles admiradores da súa obra.

No mes de febreiro deste ano 2015, clausurouse unha exposición sobre a obra de Helena Polenova na Galería Watts, no Reino Unido, mostra que levaba por título A Russian Fairytale: The Art and Craft of Elena Polenova (“Un conto de fadas ruso: a arte e o mester de Helena Polenova”). Esta gran retrospectiva de cadros, ilustracións, xoguetes e mobles puxo de relevo o importante papel de Helena Polenova como artista.

Kirsty Anson, da Universidade Oxford Brookes, publicou en 2013 o artigo “Mary Watts and Elena Polenova: Kindred Spirits of the Arts and Crafts Movement“, Slovo, 25 (1) pp. 3-30, no que estuda os paralelismos entre Helena Polenova e Mary Watts (Mary Seton Fraser Tytler), fundadora xunto co seu home, o pintor G. F. Watts, da Galería Watts en 1904. O artigo analiza a obra das dúas mulleres máis importantes do movemento modernista, a deseñadora escocesa Mary Watts e a rusa Helena Polenova, que, malia realizaren a súa obra en lugares tan afastados, segundo a autora presentan semellanzas na filosofía da súa produción creativa.

A morte prematura de Helena Polenova, como consecuencia dun accidente, fixo que non puidese acudir á Exposición Mundial de París en 1900. Así e todo, a súa obra ocupou un lugar sobranceiro no pavillón ruso. Na mesma exposición, o panel Rapaza e os espíritos de madeira (técnica mixta que inclúe bordados e apliques), de María Iakunchikova, recibiu a medalla de prata.

O pase de diapositivas require JavaScript.

Ilustrar durante a Secesión

By Publicado en Caleidoscopio dos contos Etiquetado ,,,, Deixar un comentario

Antes de falar de Heinrich Lefler e de Joseph Urban como ilustradores cómpre falar do final dunha época que, en Viena, deu paso ao inicio da modernidade.

A Secesión vienesa formou parte dun movemento coñecido como modernismo. Xestado no lexendario Café Griensteidl en 1897, lugar de encontro de numerosos artistas, naceu como un proxecto de renovación da Arte para tratar de rachar co ilusionismo estético das Academias de Belas Artes, para abrirse ás artes “primarias” (os obxectos) e ás artes gráficas, inspirados por William Morris e o movemento inglés Arts&Crafts.

cartel secesion vienesa

Baixo o acubillo de Gustav Klimt, o seu presidente e principal figura do escenario artístico do momento, dezanove artistas trataban de reinterpretar estilos do pasado ante o auxe da produción industrial. Entre eses “inxurxentes” estaban Koloman Moser (cofundador dos Obradoiros de Viena), os pintores Carl Moll e Max Kurzweil, o arquitecto Otto Wagner, Alfons María Mucha (coñecido como “O checo de París”), Heinrich Lefler e o seu cuñado, o arquitecto Joseph Urban.

Estilisticamente, a Secesión foi erroneamente vista como sinónimo do movemento Jugendstil, a versión alemá do Art Nouveau. Aínda que incorporou moitos elementos do Art Nouveau, a Secesión desenvolveu o seu propio estilo, centrado en torno á simetría e a repetición, sendo recorrentes motivos xeométicos coma o damero e o enreixado, influencia do escocés Charles Rennie Mackintosh.

Aínda que a Secesión se inclúa no modernismo, presenta algunhas diferenzas cos movementos da época e respecto doutros países, xa que predominan o equilibrio e a xeometrización formais. Os integrantes do movemento, recoñecidos arquitectos, pintores e escenógrafos dan á tipografía unha grande importancia como elemento compositivo.

O cartel da primeira exposición da Secesión foi realizado por Klimt, convertido tamén en grafista e ilustrador. En realidade foron dúas versións dun mesmo cartel xa que tivo que modificar a primeira proposta debido á censura, que obrigou ao artista a ocultar o espido de Teseo detrás dunhas árbores.

En 1903, Josef Hoffmann e Koloman Moser, co apoio do empresario Fritz Wärndorfer, forman a Wiener Werkstätte, unha agrupación integrada por artistas visuais, arquitectos e deseñadores que tiña como finalidade a formación en diferentes disciplinas artísticas. Oskar Kokoschka e Egon Schiele participarían nestes obradoiros, nos que chegaron a colaborar máis de medio cento de artistas. En 1909 e 1910, tamén se abrirían obradoiros dedicados á arte téxtil. Despois da Primeira Guerra Mundial, a falta de materias primas daría paso á experimentación con materiais menos duradeiros e menos custosos.

 

O pase de diapositivas require JavaScript.

 

Heinrich Lefler e Joseph Urban

A obra do artista vienés Heinrich Lefler (Moravia, 1863- Viena, 1919) está unida profesionalmente á do seu cuñado, o tamén vienés Joseph Urban (Viena, 1872-Nova York, 1933).

Destacados artistas do Jugendstil, ambos os dous eran tamén escenógrafos e pintores. O equipo formado por Lefter e Urban realizou murais e carteis promocionais para empresas e escenografías teatrais tanto para adultos coma para nenos, figurando entre os fundadores do Hagenbund, que traballa case durante unha época ao abeiro da Secesión.

Urban estuda arquitectura na Academia de Belas Artes de Viena baixo a tutela do arquitecto historicista Karl von Hasenauer. En 1912, emigra aos Estados Unidos para exercer de director artístico da Compañía da Ópera de Boston. Máis tarde, mudaríase a Nova York, onde realizaría produccións para Ziegfeld Follies e para o Metropolitan.

Heinrich Lefler estudou tamén na Academia de Belas Artes de Viena entre 1880 e 1884, amais de na Academia das Artes de Munich.

O primeiro contacto entre os dous artistas foi o seu amigo en común, o cantante e tenor moravo Leo Slezak. En 1904 realizan para a editorial Munk unha serie de doce ilustracións baseadas nos temas dos contos dos irmáns Grimm, ilustracións que ían acompañadas de versos do poeta e escritor alemán Ludwig Fulda e que serían reeditadas como calendario en 1905.

Ilustraron tamén o conto Marienkind, dos irmáns Grimm, conto que, pese a ter unha temática relixiosa, está considerado como conto de fadas. A versión recollida polos irmáns Grimm ten certo parentesco con  Facce de crapa (“Cara de cabra”), que figura no Pentamerón de Giambattista Basile e trata dunha rapaza criada por unha fada.

Aínda que non sempre era así, Lefler realizaba as ilustracións e Urban encargábase do enmarcamento decorativo das mesmas.

Moitos dos debuxos recordan os de Iván Bilibin tanto na elegancia dos seus traballos coma nos ornamentos. Destaca neles tamén o coidado posto na concepción escenográfica da ilustración, herdanza do seu traballo para o teatro.

Caleidoscopio dos contos 2014: revisión dun ano

By Publicado en Caleidoscopio dos contos Etiquetado ,,,,,,,,,,,, Deixar un comentario

Na sección deste blogue titulada “Caleidoscopio dos contos” tentamos facer un percorrido pola historia dos contos de fadas a través dos seus ilustradores e ilustradoras. A pintura de fadas e o seu vencello coa literatura. Trátase dunha liña de interese que cadra coa que Euseino? Editores quere dedicar ás artes e á teoría artística, ás artes decorativas e á estética en xeral a través da xa iniciada colección Rúa do Sol.

O título “Caleidoscopio dos contos” provén dunha cita do escritor Andrew Lang, un dos grandes autores e ensaístas da literatura de fadas. Velaquí a frase:

“O ‘märchen’ [conto fabuloso ou conto de fadas] é un caleidoscopio: os incidentes son anacos de cristal de cores. Ao sacudilo, compoñen unha variedade de formas atractivas; algunhas desas formas axéitanse mellor ca outras, teñen máis potencialidade e logran ampliar aquilo que a forma no seu conxunto abrangue.”

Ao comezar este ano de 2015, propoñemos volver a contemplar esa “variedade de formas atractivas” da que nos fomos ocupando durante os últimos doce meses no “Caleidoscopio dos contos”. Eis os artigos publicados en 2014, cunha recensión e as ligazóns correspondentes:

John Anster Fitzgerald: un gran dominio das cores complementarias: entre o vermello e o azul, aparece o púrpura, sen que o branco deixe de estar presente e ilumine a escena, dotándoa de harmonía cromática. Velaí o logro do pintor de ascendencia irlandesa John Anster Fitzgerald (1819-1906), que consegue dotar os seus cadros dunha atmosfera chea de luces e sombras para captar así o interese do espectador.

O pase de diapositivas require JavaScript.

Bilibin e os contos rusos: na historia do libro ruso, Iván Bilibin (1876-1942) foi o primeiro en conseguir sintetizar os principios da pintura e os das artes gráficas impresas. Para a evocación das paisaxes que ilustran os contos rusos, Bilibin asocia un compoñente decorativo e simbólico, independente do suxeito da ilustración propiamente dito, servindo de pano de fondo, e outro compoñente, que sitúa o decorado específico da historia. Esta asociación caracteriza o estilo moderno, tanto ruso coma occidental.

A escola de Glasgow: a finais do século XIX Glasgow, Escocia, gozou de auxe económico debido principalmente á industria téxtil. Para mellorar a manufactura e a calidade dos deseños fundouse a Escola de Arte de Glasgow, que contribuíu ao nacemento do Art Nouveau. Pero a grande achega da Escola de Glasgow foi a incorporación das mulleres ás aulas, primeiro como alumnas e despois como docentes. Nesta escola formáronse algunhas das ilustradoras máis sobranceiras do século XIX: Jessie Marion King e Emma Florence Harrison.

Ilustradores nórdicos, 1: entre os ilustradores máis destacados dos contos de fadas nórdicos atopamos a Vilhem Pedersen e a Lorenz Frølich. Vilhem Pedersen foi o primeiro en debuxar os personaxes dos contos de Andersen. Os cento vintecinco debuxos que Pedersen realizou para os contos de Andersen están vencellados á obra de Andersen do mesmo xeito ca as ilustracións de John Tenniel o están á de Lewis Carroll. Lorenz Frølich realizou encargas decorativas como a das pinturas para o teito do castelo dinamarqués de Frederiksborg. En 1871 os seus debuxos ilustran unha edición dos contos de Hans Christian Andersen.

Ilustradores nórdicos, 2: o artista noruegués Theodor Severin Kittelsen (1857–1914), recoñecido ilustrador de libros de contos de fadas, creou uns marabillosos trolls que amosan toda a súa “fealdade”, dando vida a seres fantásticos antropomorfos inspirados e á vez mesturados coa natureza e as súas sombras.

Baixo a luz da aurora boreal – Ilustradores nórdicos, 3: a arte de John Bauer reside en que envolve os seus debuxos nun vento solar, creando unha especie de esfera protectora, coma unha burbulla que acubilla o espectador —desacougado pola “maldade” que caracteriza os trolls no texto e que se contrapón a aquilo que recrea a ilustración— salvagardándoo do mal. Abonda unha liña leve, un aceno, un sorriso ou uns ollos saíntes no rostro destes seres con espunllas para que desapareza a desconfianza do lector.

Precursoras da ilustración: Elenore Plaisted Abbott era considerada unha das chamadas “New Woman”, segundo o termo popularizado polo escritor Henry James para referirse ás protagonistas das súas novelas Daisy Miller e The Portrait of a Lady; en contraposición ás mulleres da era victoriana, as denominadas “New Woman” participaban activamente na sociedade e foron o símbolo do modelo de independencia, profesionalización das mulleres e intervención na vida pública. Pintoras e ilustradoras como Elenore Abbott desenvolveron un papel crucial na representación artística das “New Woman” como exemplo deste novo tipo emerxente de mulleres.

Precursoras da ilustración

By Publicado en Caleidoscopio dos contos Etiquetado ,,, Deixar un comentario

A finais de do século XIX era costume, entre os artistas de Filadelfia, visitar os estudios dos pintores. Na cidade, existían clubes de arte para os homes mais as mulleres non tiñan un lugar para intercambiar ideas e expor os seus traballos.

En marzo de 1897, Emily Sartain, daquela directora da Escola de Deseño para Mulleres, organizou a primeira reunión do chamado Club Plastic. O termo plastic, suxerido pola artista Blanche Dillaye, referíase ao estado de calquera obra de arte inacabada. O clube foi creado para promover un coñecemento máis amplo da arte e para facer progresar o interese polas artistas a través de exposicións e relacións sociais.

No seu primeiro ano de existencia, o clube organizou seis exposicións, que representaban distintas facetas da arte. O Club Plastic, ademais das clases de arte e as exposicións, realizou poxas de, entre outros, impresionistas norteamericanos coma Colin Campbell Cooper e Daniel Garber, o pintor realista William James Glackens e o fotógrafo e pintor C. Yarnall Abbott; tamén se deron conferencias, das que destaca a impartida polo artista checo Alphonse Mucha, un dos máximos representantes do Art Nouveau.

Entre as artistas máis sobranceiras que formaron parte deste clube inclúense Elenore Plaisted Abbott, Paula Himmelsbach Balano, coñecida polas súas vidreiras, a retratista Cecilia Beaux, a pintora impresionista Fern Coppedge, as ilustradoras Elizabeth Shippen Green, Charlotte Harding e Frances Tipton Hunter, Violet Oakley, primeira pintora norteamericana en recibir un encargo para realizar un mural público, as irmás Emily e Harriet Sartain, Jessie Willcox Smith e a gravadora Alice Barber Stephens.

O pase de diapositivas require JavaScript.

Ilustracións de Elenore Plaisted Abbott

 

Deste grupo de artistas e ilustradoras, ímonos centrar aquí en Elenore Plaisted Abbott (1875 – 1935), nada en Lincoln (Maine, EUA), que iniciou a súa formación na Escola de Deseño para Mulleres de Filadelfia, dirixida de 1866 a 1920 por Emily Sartain, a primeira muller en gañar unha medalla de ouro na Feira Mundial de Filadelfia (1876). Elenore Plaisted Abbott estaba casada con C. Yarnall Abbott, de quen colleu o apelido.

Membro do Club Plastic, completou a súa formación na Academia para as Artes de Pensilvania e na Academia de Belas Artes de París. Segundo recoñeceu ela mesma, a súa obra viuse influenciada polo ilustrador Howard Pyle, un dos seus mestres no Instituto Drexel de Arte, Ciencia e Industria. Era considerada unha das chamadas “New Woman”, segundo o termo popularizado polo escritor Henry James para referirse ás protagonistas das súas novelas Daisy Miller e The Portrait of a Lady; en contraposición ás mulleres da era victoriana, as denominadas “New Woman” participaban activamente na sociedade e foron o símbolo do modelo de independencia, profesionalización das mulleres e intervención na vida pública. Pintoras e ilustradoras como Elenore Abbott desenvolveron un papel crucial na representación artística das “New Woman” como exemplo deste novo tipo emerxente de mulleres.

A comezos do século XX, máis da metade dos subscritores das revistas eran mulleres. Coñecedores disto, os editores comezaron a contratar ilustradoras que reflectisen o mundo cunha perspectiva nova. Dese xeito, moitas mulleres artistas comezaron a traballar para revistas de renome. Elenore Plaisted Abbott traballou para Harper, Saturday Evening Post e Scribner’s. Realizou tamén ilustracións para a novela Kidnapped (“Secuestrado”), de Robert Louis Stevenson, para os contos dos irmáns Grimm, o Robinson Crusoe de Daniel Defoe e os Tanglewood Tales de Nathaniel Hawthorne. Tamén deseñou a escenografía da obra The Emperor Jones, do dramaturgo e Premio Nobel Eugene O´Neill.